Prinsjesdag is de dag waarop het kabinet zijn plannen en de rijksbegroting voor het volgende jaar presenteert. Het valt elk jaar op de derde dinsdag van september. De koning leest dan de troonrede voor, en de minister van Financiën biedt de Tweede Kamer de Miljoenennota en de begrotingen aan. De Miljoenennota is een toelichting op de hele rijksbegroting: hoeveel geld de overheid verwacht binnen te krijgen, waaraan ze het wil uitgeven en hoe de economie ervoor staat.
In dit artikel lees je wat er op Prinsjesdag gebeurt, wat er in de Miljoenennota staat en hoe de begroting het hele jaar door tot stand komt.
Wat gebeurt er op Prinsjesdag?
Prinsjesdag is zowel een ceremonieel als een politiek moment:
- De troonrede: de koning spreekt de Staten-Generaal (Eerste en Tweede Kamer samen) toe. De troonrede wordt geschreven door het kabinet en schetst de hoofdlijnen van het beleid voor het komende jaar. Traditioneel gebeurt dit in de Ridderzaal; tijdens de renovatie van het Binnenhof vindt het op een andere locatie plaats.
- Het koffertje: na de troonrede biedt de minister van Financiën de Miljoenennota en de rijksbegroting aan de Tweede Kamer aan, in het bekende koffertje met de tekst “Derde Dinsdag van September”.
- Publicatie van de stukken: tegelijk verschijnen de begrotingen van alle ministeries en de economische ramingen van het Centraal Planbureau.
In de dagen erna debatteert de Tweede Kamer met het kabinet in de Algemene Politieke Beschouwingen, en later in de Algemene Financiële Beschouwingen.
Wat staat er in de Miljoenennota?
De Miljoenennota is het overzicht van de financiële plannen van de overheid. Je vindt er onder meer:
- De economische vooruitzichten: verwachte groei, inflatie, werkloosheid en koopkracht, gebaseerd op de ramingen van het Centraal Planbureau.
- De uitgaven: hoeveel geld er naar bijvoorbeeld sociale zekerheid, zorg, onderwijs, defensie en infrastructuur gaat.
- De inkomsten: de verwachte opbrengst van belastingen en premies, zoals loon- en inkomstenbelasting, btw en vennootschapsbelasting.
- Het saldo: of er een tekort of overschot is, en hoe de staatsschuld zich ontwikkelt. Lees meer in staatsschuld en begrotingstekort.
- Belastingplannen: deze staan in het Belastingplan, een apart wetsvoorstel dat ook op Prinsjesdag wordt ingediend.
De grootste uitgavenposten van de overheid zijn traditioneel de sociale zekerheid (zoals AOW en uitkeringen) en de zorg. Samen vormen ze een groot deel van de totale collectieve uitgaven. Onderwijs volgt daarna. Precieze bedragen verschillen per jaar en staan in de Miljoenennota van dat jaar.
De begrotingscyclus: een heel jaar werk
Prinsjesdag is maar één moment in een cyclus die eigenlijk het hele jaar doorloopt:
| Moment | Wat gebeurt er? |
|---|---|
| Begin van het jaar | Ministeries maken hun plannen en wensen voor het volgende jaar. |
| Voorjaar | Het kabinet bespreekt de financiële situatie en neemt besluiten over bijsturing. Die worden vastgelegd in de Voorjaarsnota. |
| Zomer | Het kabinet maakt de definitieve keuzes voor de begroting van het volgende jaar. |
| Derde dinsdag van september | Prinsjesdag: presentatie van de Miljoenennota, de begrotingen en het Belastingplan. |
| Najaar | De Tweede en daarna de Eerste Kamer behandelen en stemmen over de begrotingen. Bijsturingen in het lopende jaar komen in de Najaarsnota. |
| 1 januari | Het nieuwe begrotingsjaar begint. |
| Derde woensdag van mei (het jaar erna) | Verantwoordingsdag: het kabinet legt verantwoording af over wat er met het geld is gedaan. |
Het budgetrecht van het parlement
Het parlement heeft het budgetrecht: het kabinet mag pas geld uitgeven als de Staten-Generaal de begroting heeft goedgekeurd. Elke begroting is een wetsvoorstel. Kamerleden kunnen amendementen indienen om geld te verschuiven tussen posten. Zo kan de Kamer bijvoorbeeld extra geld voor een bepaald doel vrijmaken, mits ze aangeeft waar dat geld vandaan komt.
Begrotingsregels: waarom de overheid niet zomaar kan uitgeven
Nederland werkt met zogenoemde trendmatige begrotingsregels. Aan het begin van een kabinetsperiode worden uitgavenplafonds vastgesteld. Meevallers en tegenvallers aan de uitgavenkant moeten binnen die plafonds worden opgevangen. Belastinginkomsten mogen in principe meebewegen met de economie: in goede tijden stijgen ze, in slechte tijden dalen ze, zodat de overheid niet midden in een recessie hoeft te bezuinigen. Dit is een van de manieren waarop de overheid de economie stabiliseert.
Daarnaast gelden Europese afspraken over de hoogte van het begrotingstekort en de staatsschuld.
Waarom de uitkomst vaak anders is dan de begroting
Een begroting is een plan, geen garantie. In de praktijk wijkt de uitkomst vrijwel altijd af. Belastinginkomsten vallen hoger of lager uit dan verwacht, afhankelijk van hoe de economie zich ontwikkelt. Ministeries geven soms minder uit dan begroot, bijvoorbeeld omdat projecten vertraging oplopen of omdat er te weinig personeel is om plannen uit te voeren; dat heet onderuitputting. Andersom kunnen onverwachte gebeurtenissen, zoals een crisis, tot hogere uitgaven leiden.
Daarom is de begroting een cyclus en geen eenmalig moment. Via de Voorjaarsnota en de Najaarsnota wordt de begroting gedurende het jaar bijgesteld, en op Verantwoordingsdag wordt duidelijk hoe het jaar werkelijk is verlopen. De Algemene Rekenkamer controleert daarbij of het geld rechtmatig en doelmatig is besteed.
De rol van het ministerie van Financiën
De minister van Financiën bewaakt de totale begroting en de begrotingsregels. Vakministers willen vaak meer geld voor hun eigen terrein; de minister van Financiën moet zorgen dat het totaal binnen de afgesproken kaders blijft. Die spanning hoort bij het begrotingsproces en wordt in het kabinet uitonderhandeld, vaak in het voorjaar.
Wat betekent Prinsjesdag voor jou?
Op Prinsjesdag wordt duidelijk welke maatregelen het kabinet voor het komende jaar plant, zoals wijzigingen in belastingtarieven, toeslagen, kortingen en accijnzen. Ook publiceert het CPB de verwachte koopkrachtontwikkeling voor verschillende groepen huishoudens. Let wel: het zijn voorstellen. Pas als het parlement ermee heeft ingestemd, zijn ze definitief, en in de loop van het najaar kan er nog veel veranderen.
Veelgestelde vragen over Prinsjesdag
Wanneer is Prinsjesdag?
Prinsjesdag valt elk jaar op de derde dinsdag van september.
Wat is het verschil tussen de Miljoenennota en de rijksbegroting?
De rijksbegroting bestaat uit de begrotingen van alle ministeries. De Miljoenennota is de algemene toelichting daarop, met de grote lijnen, de economische vooruitzichten en het totaaloverzicht van inkomsten en uitgaven.
Wie schrijft de troonrede?
De troonrede wordt geschreven onder verantwoordelijkheid van het kabinet. De koning leest haar voor, maar de minister-president is er politiek verantwoordelijk voor.
Zijn de plannen op Prinsjesdag definitief?
Nee. De begroting en het Belastingplan moeten nog door de Tweede en Eerste Kamer worden goedgekeurd. Daarbij worden regelmatig wijzigingen aangebracht.
Meer over de overheid en belastingen vind je in het dossier overheid en belastingen.
