Begrippenlijst economie: 140 begrippen van A tot Z

Deze begrippenlijst economie zet 140 begrippen op een rij die je tegenkomt in de economieles, in het nieuws en in je eigen geldzaken: van bbp en inflatie tot hypotheekrenteaftrek, cao en marginale druk. Elk begrip krijgt een korte, precieze uitleg in een paar zinnen. De lijst is bedoeld voor scholieren en studenten die een begrip snel willen opzoeken, voor docenten die naar een heldere definitie willen verwijzen en voor iedereen die het economisch nieuws beter wil volgen.

Zoek een begrip op via de letters hieronder of met de zoekfunctie van je browser. Wil je meer weten, volg dan de verwijzing naar het uitgebreide artikel of de rekenhulp, waar je het mechanisme stap voor stap en met rekenvoorbeelden uitgelegd krijgt. Bedragen die elk jaar opnieuw worden vastgesteld, zoals belastingschijven, heffingskortingen, het minimumloon en de NHG-grens, staan bewust niet in deze lijst. Die vind je actueel bij de Belastingdienst en de Rijksoverheid.

A

Aanbod: De hoeveelheid van een goed of dienst die producenten bij verschillende prijzen willen verkopen. Hoe hoger de prijs, hoe meer er meestal wordt aangeboden; dat verband geeft de aanbodlijn weer. Meer in vraag en aanbod.
Aandeel: Een bewijs van mede-eigendom van een onderneming. Als aandeelhouder deel je in de winst (via dividend of een hogere koers), maar ook in het risico dat het bedrijf minder waard wordt.
Aflossen: Het terugbetalen van het geleende bedrag van een lening, los van de rente die je betaalt. Of extra aflossen op een hypotheek verstandiger is dan sparen, hangt af van rente, belasting en je buffer. Meer in sparen of hypotheek aflossen.
AFM: De Autoriteit Financiële Markten houdt toezicht op het gedrag van partijen op de financiële markten, zoals beleggingsondernemingen en adviseurs. Sinds de Europese cryptoverordening MiCA houdt de AFM in Nederland ook toezicht op cryptodienstverleners.
Annuïteit: Een vast bedrag per periode waarmee je een lening terugbetaalt, bestaande uit rente en aflossing. In het begin bestaat het bedrag vooral uit rente, later vooral uit aflossing. Meer in annuïteit of lineair.
AOW: Het basispensioen dat de overheid betaalt vanaf de AOW-leeftijd. De AOW wordt betaald uit premies van de werkenden van nu (omslagstelsel); de AOW-leeftijd is gekoppeld aan de levensverwachting en wordt vooraf vastgesteld.
Arbeidsinkomensquote: Het deel van de toegevoegde waarde van bedrijven dat naar arbeid gaat, in de vorm van lonen en een toegerekend loon voor zelfstandigen. Een stijgende quote betekent dat werkenden een groter deel van de koek krijgen en het deel voor kapitaal kleiner wordt.
Arbeidsmarkt: De markt waar het aanbod van arbeid (mensen die willen werken) en de vraag naar arbeid (werkgevers die personeel zoeken) samenkomen. De prijs op deze markt is het loon. Meer in het dossier arbeidsmarkt en lonen.
Arbeidsmigratie: Mensen die naar een ander land verhuizen om daar te werken. Economisch gaat het over effecten op lonen, productie, overheidsfinanciën en voorzieningen zoals huisvesting. Meer in arbeidsmigratie en de economie.
Arbeidsproductiviteit: De productie per gewerkt uur of per werkende. Stijgende arbeidsproductiviteit is op lange termijn de belangrijkste bron van hogere lonen en welvaart. Meer in arbeidsproductiviteit.
Armoedegrens: Een inkomensgrens waaronder een huishouden als arm wordt beschouwd. Er bestaan verschillende definities; de grens hangt onder meer af van de samenstelling van het huishouden en wordt periodiek bijgesteld. Meer in de armoedegrens uitgelegd.

B

Bankrun: Een situatie waarin veel rekeninghouders tegelijk hun geld bij een bank weghalen uit angst dat de bank omvalt. Omdat een bank het meeste geld heeft uitgeleend, kan zo’n run een gezonde bank in de problemen brengen. Meer in bankrun en depositogarantie.
Basisherfinancieringsrente: Een van de drie officiële rentes van de ECB: de rente die banken betalen als ze voor een week geld lenen bij de centrale bank. In de praktijk stuurt de ECB vooral met de depositorente. Meer in de ECB-rentetarieven.
Basispunt: Een honderdste procentpunt (0,01 procentpunt). Stijgt een rente van 2,00 naar 2,25 procent, dan is dat een stijging van 25 basispunten.
Bbp: Het bruto binnenlands product: de waarde van alle goederen en diensten die in een jaar (of kwartaal) in een land worden geproduceerd, voor zover ze niet opgaan in de productie van andere goederen. Het bbp is de bekendste maatstaf voor de omvang van een economie. Meer in wat is het bbp.
Begrotingstekort: Het verschil tussen de uitgaven en de inkomsten van de overheid in een jaar, als de uitgaven hoger zijn. Volgens de Europese regels mag het tekort niet hoger zijn dan 3 procent van het bbp. Meer in staatsschuld en begrotingstekort.
Beleggen: Geld inzetten in bijvoorbeeld aandelen, obligaties of vastgoed in de verwachting van een rendement dat hoger is dan de spaarrente. Daar staat risico tegenover: de waarde kan ook dalen. Meer in beleggen en inflatie.
Box 1: Het deel van de inkomstenbelasting voor inkomen uit werk en woning, zoals loon, winst als ondernemer, pensioen en het eigenwoningforfait. Box 1 kent een progressief tarief met schijven. Meer in inkomstenbelasting uitgelegd.
Box 2: Het deel van de inkomstenbelasting voor inkomen uit aanmerkelijk belang: als je minstens 5 procent van de aandelen van een bedrijf bezit, valt bijvoorbeeld dividend uit dat bedrijf in box 2. Meer in box 1, 2 en 3 uitgelegd.
Box 3: Het deel van de inkomstenbelasting voor sparen en beleggen. In 2026 wordt nog belasting geheven over een forfaitair (veronderstelde) rendement, met een tegenbewijsregeling; een stelsel op basis van werkelijk rendement is beoogd vanaf 2028. Meer in de hervorming van box 3.
Brede welvaart: Welvaart in ruime zin: niet alleen inkomen en productie, maar ook gezondheid, onderwijs, milieu, wonen en sociale verbanden, nu en voor latere generaties. Het CBS publiceert sinds 2018 jaarlijks de Monitor Brede Welvaart. Meer in brede welvaart.
Bretton Woods: Het internationale akkoord uit 1944 met vaste wisselkoersen ten opzichte van de dollar, die op zijn beurt inwisselbaar was in goud. In 1971 beëindigde president Nixon die inwisselbaarheid, waarna het systeem uiteenviel. Meer in de goudstandaard.
Brutoloon: Het loon vóór aftrek van loonheffing en eventuele werknemersbijdragen. Wat je op je rekening ontvangt, is het nettoloon. Meer in bruto en netto uitgelegd.
Btw: Belasting over de toegevoegde waarde: een belasting op consumptie die ondernemers bij elke verkoop rekenen en afdragen, waarbij ze de btw op hun inkopen mogen aftrekken. In Nederland gelden tarieven van 21 procent, 9 procent en 0 procent. Meer in hoe werkt btw.

C

Cao: Een collectieve arbeidsovereenkomst: afspraken tussen werkgevers(organisaties) en vakbonden over loon en arbeidsvoorwaarden voor een bedrijf of een hele sector. Meer in de cao uitgelegd.
CBS: Het Centraal Bureau voor de Statistiek verzamelt en publiceert officiële cijfers over onder meer inflatie, economische groei, werkloosheid en bevolking. Veel economisch nieuws begint met een CBS-publicatie.
Centrale bank: De bank van de banken en van de overheid: een centrale bank geeft bankbiljetten uit, voert het monetair beleid en bewaakt de stabiliteit van het financiële stelsel. Voor de eurozone is dat de ECB, samen met nationale centrale banken zoals DNB. Meer in het dossier geld en centrale banken.
Collectieve sector: De overheid in brede zin, inclusief sociale fondsen, die met belastingen en premies collectieve voorzieningen betaalt. De collectieve lastendruk is het totaal aan belastingen en premies als percentage van het bbp. Meer in het dossier overheid en belastingen.
Comparatief voordeel: Een land heeft een comparatief voordeel in een product als het dat met de laagste opofferingskosten kan maken. David Ricardo liet in 1817 met Engeland, Portugal, laken en wijn zien dat handel ook voordelig is voor een land dat alles minder efficiënt maakt. Meer in comparatief voordeel.
Conjunctuur: De op- en neergaande schommelingen van de economie rond de langetermijntrend: perioden van hoogconjunctuur (snelle groei, krappe arbeidsmarkt) en laagconjunctuur (weinig groei of krimp). Meer in conjunctuur.
CPB: Het Centraal Planbureau, opgericht in 1945 met Jan Tinbergen als eerste directeur, maakt ramingen voor de Nederlandse economie, berekent koopkrachtontwikkelingen en rekent verkiezingsprogramma’s door. Meer in wat doet het CPB.
CPI: De consumentenprijsindex van het CBS meet hoe de prijzen van een vast pakket goederen en diensten veranderen. De jaarlijkse stijging van de CPI is het Nederlandse inflatiecijfer; anders dan de HICP bevat de CPI ook kosten van het eigen huis. Meer in inflatie in Nederland door de jaren heen.
Creatieve destructie: Het proces waarin nieuwe producten, technieken en bedrijven oude verdringen. Joseph Schumpeter zag dat als de motor van economische vooruitgang, in Capitalism, Socialism and Democracy (1942). Meer over Joseph Schumpeter.
Cryptomunt: Digitale munt op basis van cryptografie en een gedeeld register, zonder centrale uitgever, zoals bitcoin. Sinds eind 2024 geldt in de EU de cryptoverordening MiCA. Of zo’n munt de functies van geld vervult, is de vraag in is bitcoin geld.

D

Deflatie: Een aanhoudende daling van het algemene prijspeil. Dat klinkt gunstig, maar kan ertoe leiden dat mensen aankopen uitstellen en dat schulden zwaarder gaan drukken. Meer in deflatie uitgelegd.
Depositogarantiestelsel: Een regeling die tegoeden op bankrekeningen beschermt als een bank failliet gaat: tot 100.000 euro per persoon per bank. Het stelsel moet bankruns voorkomen. Meer in bankrun en depositogarantie.
Depositorente: De rente die banken ontvangen (of bij een negatieve rente betalen) als ze geld bij de ECB stallen. Het is in de praktijk de sturende rente van de ECB; ze was negatief van juni 2014 tot juli 2022. Meer in de ECB-rente uitgelegd.
Digitale euro: Een mogelijke digitale vorm van contant geld, uitgegeven door de centrale bank. De ECB zit sinds november 2023 in een voorbereidingsfase; invoering vereist Europese wetgeving en de digitale euro bestaat nog niet. Meer in de digitale euro.
DNB: De Nederlandsche Bank, opgericht in 1814, is de centrale bank van Nederland en onderdeel van het Eurosysteem. DNB houdt toezicht op banken, verzekeraars en pensioenfondsen; grote banken staan sinds 2014 onder direct toezicht van de ECB. Meer in wat doet DNB.

E

ECB: De Europese Centrale Bank, opgericht in 1998 en gevestigd in Frankfurt, voert het monetair beleid voor de eurozone. Haar doel is prijsstabiliteit: een inflatie van 2 procent op middellange termijn. Meer in wat doet de ECB.
Econometrie: Het vak dat economische theorie combineert met statistiek en wiskunde om verbanden te meten en ramingen te maken. Jan Tinbergen, die in 1969 samen met Ragnar Frisch de eerste Nobelprijs voor economie kreeg, was een van de grondleggers. Meer over Jan Tinbergen.
Economie: De wetenschap die bestudeert hoe mensen, bedrijven en overheden keuzes maken over het gebruik van schaarse middelen. Ook de economie van een land zelf, het geheel van productie, inkomen en bestedingen, heet zo. Begin je net, lees dan begin hier.
Economische groei: De procentuele toename van het reële bbp, meestal per jaar of per kwartaal gemeten. Groei op lange termijn komt vooral voort uit hogere arbeidsproductiviteit. Meer in economische groei.
Effectief rendement: Het werkelijke jaarlijkse rendement op een obligatie als je rekening houdt met de couponrente, de koers die je betaalt en de resterende looptijd. Stijgt de koers van een obligatie, dan daalt het effectief rendement, en andersom. Meer in obligaties en rente.
Eigenwoningforfait: Een bedrag dat je als eigenaar-bewoner bij je inkomen in box 1 telt, berekend als percentage van de WOZ-waarde van je woning. De percentages worden jaarlijks vastgesteld. Meer in het eigenwoningforfait.
Euribor: De rente waartegen banken in de eurozone elkaar zonder onderpand geld lenen, voor verschillende looptijden. Euribor is de basis voor veel leningen met een variabele rente en volgt grotendeels de verwachtingen over de ECB-rente. Meer in euribor uitgelegd.
Euro: De gemeenschappelijke munt, giraal ingevoerd op 1 januari 1999, met munten en biljetten sinds 1 januari 2002. De omrekenkoers was 1 euro = 2,20371 gulden; sinds 1 januari 2026 telt de eurozone 21 landen. Meer in de geschiedenis van de euro.
Eurocrisis: De schuldencrisis in de eurozone na de kredietcrisis, toen enkele landen moeilijk nog konden lenen. In mei 2010 kwam het eerste steunpakket voor Griekenland; daarna volgden de noodfondsen EFSF (2010) en ESM (2012). Meer in de eurocrisis.
Externe effecten: Gevolgen van productie of consumptie voor anderen die daar niet voor betalen of betaald worden, zoals vervuiling (negatief) of de vaccinatie die ook anderen beschermt (positief). Markten houden daar zonder ingrijpen geen rekening mee. Meer in externe effecten.

F

Fiatgeld: Geld dat geen eigen intrinsieke waarde heeft en niet inwisselbaar is in goud, maar waarde heeft omdat de overheid het als wettig betaalmiddel aanwijst en mensen erop vertrouwen. De euro en de dollar zijn fiatgeld. Meer in de functies van geld.
Fiscaal beleid: Het beleid van de overheid met belastingen en uitgaven, bijvoorbeeld om de economie te stimuleren of af te remmen. Tegenover fiscaal beleid staat het monetair beleid van de centrale bank.
Flexwerk: Werk zonder vast contract voor onbepaalde tijd, zoals tijdelijke contracten, uitzendwerk en oproepwerk. Het geeft werkgevers flexibiliteit en werkenden vaak minder zekerheid. Meer in flexwerk en vaste contracten.

G

Geldillusie: De neiging om in nominale bedragen te denken en inflatie te vergeten. Wie 2 procent rente krijgt bij 3 procent inflatie, ziet zijn saldo groeien maar kan er minder van kopen. Meer in sparen en inflatie.
Geldontwaarding: Het verlies aan koopkracht van geld doordat prijzen stijgen; een ander woord voor de gevolgen van inflatie. Reken uit wat een bedrag later nog waard is met de inflatierekenhulp.
Geldschepping: Het ontstaan van nieuw geld. Het meeste geld ontstaat doordat commerciële banken leningen verstrekken: de bank zet het bedrag op de rekening van de lener en dat tegoed is nieuw giraal geld. Meer in hoe ontstaat geld.
Goudstandaard: Een geldsysteem waarin de waarde van de munt is vastgelegd in een hoeveelheid goud en geld daarin inwisselbaar is. Het beperkt de geldhoeveelheid, maar ook de ruimte voor beleid in een crisis. Meer in de goudstandaard.

H

Handelsbalans: Het verschil tussen de waarde van de export en de import van goederen (soms inclusief diensten) van een land. Exporteert een land meer dan het importeert, dan heeft het een handelsoverschot. Meer in handelsbalans en lopende rekening.
Heffingskorting: Een korting op de inkomstenbelasting die je moet betalen, zoals de algemene heffingskorting en de arbeidskorting. De bedragen worden jaarlijks vastgesteld en hangen vaak af van je inkomen. Meer in heffingskortingen uitgelegd.
HICP: De geharmoniseerde consumentenprijsindex, die in alle EU-landen op dezelfde manier wordt berekend en die de ECB gebruikt voor haar inflatiedoel. Anders dan de CPI bevat de HICP geen kosten van het eigen huis. Meer in waarom het inflatiedoel 2 procent is.
Huurmarkt: De markt voor huurwoningen, met sociale huur, middenhuur en vrije sector. Sinds 1 juli 2024 reguleert de Wet betaalbare huur ook de middenhuur via het puntenstelsel. Meer in de huurmarkt uitgelegd.
Hypotheek: Een lening met een woning als onderpand. Sinds 2018 mag je maximaal 100 procent van de woningwaarde lenen; hoeveel je mag lenen op basis van je inkomen, volgt uit leennormen die jaarlijks worden vastgesteld. Meer in hoeveel hypotheek kun je krijgen.
Hypotheekrente: De rente die je betaalt over je hypotheek. Die hangt onder meer af van de rente op de kapitaalmarkt, de rentevaste periode en het risico voor de geldverstrekker. Meer in hoe hypotheekrente tot stand komt.
Hypotheekrenteaftrek: De mogelijkheid om betaalde hypotheekrente voor je eigen woning af te trekken van je inkomen in box 1. Voor nieuwe hypotheken geldt dit sinds 2013 alleen bij minimaal annuïtaire of lineaire aflossing in maximaal 30 jaar; de aftrek is afgebouwd naar het tarief van de laagste schijf. Meer in hypotheekrenteaftrek uitgelegd.

I

IMF: Het Internationaal Monetair Fonds, ontstaan uit het Bretton Woods-akkoord van 1944, bewaakt de stabiliteit van het internationale geldstelsel en kan landen in betalingsproblemen leningen geven, meestal onder voorwaarden.
Importheffing: Een belasting op ingevoerde goederen, ook wel invoerrecht of tarief genoemd. Ze beschermt binnenlandse producenten, maar maakt producten duurder voor consumenten en bedrijven. Meer in importheffingen.
Importinflatie: Inflatie die ontstaat doordat ingevoerde goederen, zoals energie en grondstoffen, duurder worden. De hoge inflatie van 2022 had vooral deze oorzaak. Meer in energieprijzen en inflatie.
Inflatie: Een algemene en aanhoudende stijging van het prijspeil, waardoor je voor hetzelfde geld minder kunt kopen. In Nederland meet het CBS inflatie met de CPI; in 2022 was de inflatie 10,0 procent. Meer in wat is inflatie.
Inflatiedoel: Het inflatiepercentage dat een centrale bank nastreeft. Voor de ECB is dat 2 procent op middellange termijn, symmetrisch: te lage inflatie is even onwenselijk als te hoge. Dat geldt sinds de strategieherziening van 2021; daarvoor streefde de ECB naar een inflatie onder maar dicht bij 2 procent. Meer in de tijdlijn van de ECB-rente.
Inkomstenbelasting: Belasting over je inkomen, verdeeld over box 1, box 2 en box 3. Voor werknemers wordt een groot deel ervan al ingehouden via de loonheffing.

K

Kapitaal: Een productiefactor: de middelen die zelf geproduceerd zijn en worden ingezet om te produceren, zoals machines en gebouwen. In het dagelijks spraakgebruik betekent kapitaal ook vermogen of geld om te investeren.
Kapitalisme: Een economisch systeem waarin productiemiddelen grotendeels in particuliere handen zijn en prijzen vooral op markten tot stand komen. Karl Marx schreef er een fundamentele kritiek op in Das Kapital (deel 1, 1867). Meer in Karl Marx en de economie.
Kerninflatie: Inflatie zonder de prijzen die sterk schommelen, zoals energie en (onbewerkt) voedsel. Het CBS rekent kerninflatie zonder energie en voedingsmiddelen; er bestaan verschillende varianten. Meer in kerninflatie.
Keynesianisme: De stroming die teruggaat op John Maynard Keynes en stelt dat de totale vraag in een economie tekort kan schieten, waardoor de overheid in een recessie moet bijspringen met extra uitgaven. Meer in keynesianisme versus monetarisme.
Koopkracht: De hoeveelheid goederen en diensten die je met je inkomen kunt kopen. Stijgen prijzen harder dan je inkomen, dan daalt je koopkracht. Meer in wat is koopkracht.
Koopkrachtplaatje: Een berekening van het CPB die laat zien hoe de koopkracht van verschillende soorten huishoudens zich naar verwachting ontwikkelt. Het CPB rapporteert daarbij vooral de mediane koopkrachtontwikkeling. Meer in koopkrachtplaatjes van het CPB.
Kosteninflatie: Inflatie doordat de kosten van producenten stijgen, zoals energie, grondstoffen of lonen, en bedrijven die hogere kosten doorberekenen in hun prijzen. Tegenover kosteninflatie staat bestedingsinflatie, door een te hoge vraag. Meer in waarom boodschappen duurder worden.
Krappe arbeidsmarkt: Een arbeidsmarkt met meer vacatures dan geschikte werkzoekenden. Werkgevers vinden moeilijk personeel en de onderhandelingspositie van werknemers wordt sterker. Meer in de krappe arbeidsmarkt.
Kredietcrisis: De financiële crisis die begon op de Amerikaanse huizenmarkt met subprime-hypotheken en een dieptepunt bereikte met het faillissement van Lehman Brothers op 15 september 2008. Meer in de kredietcrisis van 2008.
Kwantitatieve verkrapping: Het omgekeerde van kwantitatieve verruiming: de centrale bank verkleint haar balans, bijvoorbeeld door aflopende obligaties niet meer te vervangen. Dat duwt de lange rente eerder omhoog dan omlaag. Meer in kwantitatieve verkrapping.
Kwantitatieve verruiming: Het op grote schaal opkopen van obligaties door een centrale bank om de lange rente te drukken en de economie te stimuleren, als de korte rente al heel laag is. De ECB deed dit vanaf maart 2015 met het APP en vanaf maart 2020 met het PEPP. Meer in kwantitatieve verruiming.

L

Leennorm: De regels die bepalen hoeveel hypotheek je maximaal mag lenen bij een bepaald inkomen. Ze worden jaarlijks vastgesteld, op basis van advies van het Nibud. Meer in het dossier woningmarkt.
Lineaire hypotheek: Een hypotheek waarop je elke maand hetzelfde bedrag aflost, zodat de rente en dus de totale maandlast in de loop van de tijd dalen. In het begin zijn de maandlasten hoger dan bij een annuïteitenhypotheek.
Loon-prijsspiraal: Een proces waarin hogere prijzen leiden tot hogere looneisen, die bedrijven weer doorberekenen in hogere prijzen, enzovoort. Of en wanneer zo’n spiraal ontstaat, is onder economen een punt van discussie. Meer in de loon-prijsspiraal.
Loonruimte: De ruimte voor loonstijging zonder dat de winstgevendheid of concurrentiepositie van bedrijven verslechtert, ruwweg de prijsstijging plus de groei van de arbeidsproductiviteit. Meer in loonruimte.
Lopende rekening: Het deel van de betalingsbalans met de handel in goederen en diensten plus de inkomens- en overdrachtsstromen met het buitenland. Nederland heeft al lang een overschot op de lopende rekening. Meer in handelsbalans en lopende rekening.

M

Macro-economie: Het deel van de economie dat kijkt naar de economie als geheel: groei, inflatie, werkloosheid, rente en overheidsfinanciën. Meer in micro- en macro-economie.
Maandlasten: Het bedrag dat je per maand betaalt voor een lening, zoals een hypotheek, meestal rente plus aflossing. Bereken het effect van een andere rente met de rekenhulp hypotheekrente.
Marginale druk: Het deel van een extra verdiende euro dat je kwijtraakt aan hogere belasting en lagere toeslagen en kortingen. Bij een hoge marginale druk levert meer werken weinig netto op. Meer in marginale druk.
Marktevenwicht: De situatie waarin de gevraagde en aangeboden hoeveelheid bij een bepaalde prijs gelijk zijn: het snijpunt van de vraag- en aanbodlijn. Bij die evenwichtsprijs is er geen tekort en geen overschot. Meer in vraag en aanbod.
Micro-economie: Het deel van de economie dat kijkt naar de keuzes van individuele consumenten en bedrijven en naar afzonderlijke markten, met onderwerpen als vraag, aanbod, prijsvorming en marktvormen. Meer in het dossier economische begrippen.
Miljoenennota: Het document waarin het kabinet op Prinsjesdag zijn plannen en de rijksbegroting voor het komende jaar toelicht. Meer in Prinsjesdag en de Miljoenennota.
Minimumloon: Het wettelijk laagste loon dat een werkgever mag betalen. Sinds 1 januari 2024 geldt een wettelijk minimumuurloon, dat twee keer per jaar (1 januari en 1 juli) wordt geïndexeerd. Meer in het minimumloon uitgelegd.
Monetair beleid: Het beleid van de centrale bank om via rente, geldhoeveelheid en opkoopprogramma’s de inflatie te sturen. In de eurozone voert de ECB het monetair beleid.
Monetarisme: De stroming rond Milton Friedman (Nobelprijs 1976) die stelt dat inflatie op lange termijn vooral het gevolg is van een te snel groeiende geldhoeveelheid, en die terughoudend is over actief overheidsingrijpen. Meer over Milton Friedman.
Monopolie: Een marktvorm met één aanbieder, die daardoor zelf de prijs kan bepalen. Een monopolist vraagt meestal een hogere prijs en produceert minder dan bij concurrentie. Meer in marktvormen.
Multiplier: Het effect dat een extra besteding, bijvoorbeeld van de overheid, het nationaal inkomen met meer dan dat bedrag laat stijgen, omdat het inkomen van de een de besteding van de ander wordt. Het idee is verbonden met John Maynard Keynes.

N

NHG: De Nationale Hypotheek Garantie: een garantie die de geldverstrekker zekerheid geeft als een huizenkoper zijn hypotheek door bijvoorbeeld werkloosheid of scheiding niet kan terugbetalen. Met NHG is de rente vaak lager; de kostengrens wordt jaarlijks vastgesteld. Meer in NHG uitgelegd.
Nominaal: Uitgedrukt in het geld van dat moment, zonder correctie voor inflatie. Een nominale loonstijging van 4 procent zegt nog niets over je koopkracht zolang je de inflatie niet kent. Meer in nominaal en reëel.

O

Obligatie: Een verhandelbare lening aan een overheid of bedrijf, waarop je een vaste rente (de coupon) ontvangt en aan het einde van de looptijd je inleg terugkrijgt. Als de marktrente stijgt, daalt de koers van bestaande obligaties.
Oligopolie: Een marktvorm met enkele grote aanbieders die rekening houden met elkaars gedrag. Zo’n markt ontstaat vaak waar hoge toetredingsdrempels nieuwe concurrenten buiten de deur houden. Meer in marktvormen.
Oliecrisis: De crisis van 1973, toen Arabische olieproducerende landen na de Jom Kipoeroorlog een olieboycot instelden. In Nederland leidde dat eind 1973 tot autoloze zondagen; daarna volgden jaren van stagflatie. Meer in de oliecrisis van 1973.
Omzetbelasting: De officiële naam van de btw. Reken een bedrag om van exclusief naar inclusief btw met de btw-rekenhulp.
Onzichtbare hand: Het beeld van Adam Smith in The Wealth of Nations (1776): mensen die hun eigenbelang nastreven, dragen via de markt onbedoeld bij aan het algemeen belang. Meer over Adam Smith.
Opportuniteitskosten: Wat je opgeeft door voor iets te kiezen: de waarde van het beste alternatief dat je laat schieten. Ook wel opofferingskosten genoemd. Meer in opportuniteitskosten.
Overdrachtsbelasting: Belasting die je betaalt als je een woning of ander onroerend goed koopt. Voor een woning die je zelf gaat bewonen is dat 2 procent; kopers jonger dan 35 kunnen onder een woningwaardegrens gebruikmaken van de startersvrijstelling. Meer in overdrachtsbelasting uitgelegd.

P

Pensioenstelsel: Het geheel van AOW, aanvullend pensioen via de werkgever en eigen pensioensparen. Sinds 1 juli 2023 geldt de Wet toekomst pensioenen; pensioenfondsen moeten uiterlijk 1 januari 2028 over naar het nieuwe stelsel. Meer in het nieuwe pensioenstelsel.
Persoonlijke inflatie: De prijsstijging die jij zelf ervaart, afhankelijk van waar je je geld aan uitgeeft. Wie veel aan energie besteedt, had in 2022 bijvoorbeeld een hogere persoonlijke inflatie dan gemiddeld. Meer in persoonlijke inflatie.
Phillipscurve: Het verband dat A.W. Phillips in 1958 vond tussen lage werkloosheid en snelle loonstijging, later vertaald naar werkloosheid en inflatie. In de jaren zeventig bleek met stagflatie dat het verband niet vast is. Meer in de Phillipscurve.
Prijselasticiteit: De mate waarin de gevraagde hoeveelheid reageert op een prijsverandering: de procentuele verandering van de vraag gedeeld door de procentuele verandering van de prijs. Bij brood is de vraag weinig gevoelig, bij een bepaald merk frisdrank veel meer. Meer in prijselasticiteit.
Prinsjesdag: De derde dinsdag van september, waarop de koning de troonrede uitspreekt en het kabinet de Miljoenennota en de rijksbegroting presenteert.
Procentpunt: Het verschil tussen twee percentages. Stijgt een rente van 2 naar 3 procent, dan is dat 1 procentpunt hoger, maar een stijging van 50 procent. Oefen met het verschil in de rekenhulp procent en procentpunt.
Productiefactoren: De middelen die nodig zijn om te produceren: arbeid, kapitaal, natuur en ondernemerschap. Hun beloningen zijn respectievelijk loon, rente, pacht of huur, en winst.
Progressieve belasting: Een belasting waarbij het tarief stijgt naarmate het inkomen hoger is, zodat hogere inkomens een groter deel van hun inkomen afdragen. De inkomstenbelasting in box 1 is progressief.

R

Recessie: Een periode van economische krimp. Als vuistregel spreekt het CBS van een recessie bij twee kwartalen op rij krimp van het bbp ten opzichte van het voorgaande kwartaal. Meer in wat is een recessie.
Reëel: Gecorrigeerd voor inflatie, zodat je ziet wat een bedrag werkelijk waard is. Een loonstijging van 4 procent bij 3 procent inflatie is reëel ongeveer 1 procent. Meer in nominaal en reëel.
Reële loonstijging: De loonstijging na correctie voor inflatie: wat je er werkelijk op vooruit (of achteruit) gaat. Reken het uit met de koopkrachtrekenhulp.
Reële rente: De nominale rente min de inflatie, bij benadering. Krijg je 4 procent rente bij 3 procent inflatie, dan is de reële rente ongeveer 1 procent. Reken het na met de rekenhulp reële rente.
Regel van 72: Een vuistregel: deel 72 door het jaarlijkse percentage en je weet ongeveer in hoeveel jaar een bedrag verdubbelt. Bij 6 procent rente is dat 72 / 6 = 12 jaar. Meer in de regel van 72.
Rendement: De opbrengst van een spaarbedrag of belegging, meestal uitgedrukt als percentage per jaar, inclusief koerswinst of -verlies. Zie hoe rendement over jaren oploopt met de rente-op-renterekenhulp.
Rente: De prijs van geld lenen: wat de lener betaalt en de spaarder of belegger ontvangt voor het tijdelijk afstaan van geld. Rente beloont het uitstellen van consumptie en het risico dat je loopt. Meer in het dossier koopkracht en sparen.
Rente-op-rente: Het effect dat je ook rente ontvangt over eerder bijgeschreven rente. 1.000 euro tegen 5 procent groeit in twee jaar naar 1.000 × 1,05 × 1,05 = 1.102,50 euro, niet naar 1.100 euro. Meer in rente-op-rente.

S

Schaarste: De spanning tussen onbeperkte behoeften en beperkte middelen. Omdat niet alles tegelijk kan, moeten mensen kiezen; schaarste is daarmee het vertrekpunt van de economie.
Spaarrente: De rente die je van een bank krijgt over je spaargeld. Spaarrentes volgen de ECB-rente vaak met vertraging en niet altijd volledig. Meer in waarom de spaarrente achterblijft.
Spanning op de arbeidsmarkt: Een maat voor de verhouding tussen vacatures en werkzoekenden. Hoe meer vacatures per werkloze, hoe krapper of gespannener de arbeidsmarkt. Meer in spanning op de arbeidsmarkt.
Staatsschuld: Het totaal aan leningen van de overheid, opgebouwd uit tekorten van vorige jaren. De Europese regels gaan uit van maximaal 60 procent van het bbp, of een schuld die daar richting daalt. Meer in staatsschuld en begrotingstekort.
Stabiliteits- en Groeipact: De Europese begrotingsregels: een tekort van maximaal 3 procent en een staatsschuld van maximaal 60 procent van het bbp. Sinds 2024 gelden nieuwe regels met meerjarige uitgavenpaden. Meer in de Europese begrotingsregels.
Stagflatie: De combinatie van economische stilstand (stagnatie) met hoge inflatie. Westerse economieën kenden dat in de jaren zeventig, na de oliecrisis van 1973. Meer in stagflatie uitgelegd.

T

Toegevoegde waarde: De waarde van wat een bedrijf produceert min de waarde van de ingekochte goederen en diensten die het daarvoor gebruikt. Optellen van alle toegevoegde waarde in een land geeft (ruwweg) het bbp.
Toeslagen: Inkomensafhankelijke bijdragen van de overheid in bijvoorbeeld de huur, de zorgverzekering of de kinderopvang. Omdat toeslagen afnemen als je inkomen stijgt, dragen ze bij aan de marginale druk; de grenzen worden jaarlijks vastgesteld.

V

Vennootschapsbelasting: Belasting over de winst van bv’s en nv’s. In 2025 gold 19 procent over de eerste 200.000 euro winst en 25,8 procent daarboven. Meer in vennootschapsbelasting uitgelegd.
Verdubbelingstijd: De tijd die nodig is om een bedrag bij een vast groeipercentage te laten verdubbelen. Bereken het precies of bij benadering met de rekenhulp verdubbelingstijd.
Vergrijzing: De toename van het aandeel ouderen in de bevolking. Vergrijzing verhoogt de uitgaven aan AOW en zorg, terwijl het aandeel werkenden dat die uitgaven opbrengt kleiner wordt. Meer in vergrijzing en de overheidsfinanciën.
Vraag: De hoeveelheid van een goed of dienst die consumenten bij verschillende prijzen willen en kunnen kopen. Hoe hoger de prijs, hoe minder er meestal wordt gevraagd. Meer in vraag en aanbod.

W

Welvaart: De mate waarin mensen in hun behoeften kunnen voorzien met schaarse middelen. In enge zin wordt welvaart vaak gemeten met het bbp per hoofd; in brede zin tellen ook zaken als gezondheid en milieu mee.
Werkloosheid: Volgens de internationale definitie die het CBS hanteert: mensen van 15 tot 75 jaar zonder betaald werk die recent naar werk hebben gezocht en direct beschikbaar zijn. Meer in hoe werkloosheid wordt gemeten.
Wet betaalbare huur: De wet die sinds 1 juli 2024 ook de middenhuur reguleert: via het woningwaarderingsstelsel (puntenstelsel) bepaalt de kwaliteit van een woning de maximale huur.
Wisselkoers: De prijs van de ene munt uitgedrukt in een andere, bijvoorbeeld hoeveel dollar je voor een euro krijgt. Een sterkere euro maakt import goedkoper en export duurder voor buitenlandse kopers. Meer in de wisselkoers uitgelegd.
Woningmarkt: De markt voor koop- en huurwoningen, waar prijzen afhangen van onder meer het aanbod van woningen, de rente, de leenruimte en de bevolkingsgroei. Meer in waarom huizen zo duur zijn.
Woningtekort: Het verschil tussen het aantal huishoudens dat een woning zoekt en het aantal beschikbare woningen. Een tekort drijft prijzen en huren op. Meer in het woningtekort in Nederland.

Z

Zzp’er: Een zelfstandige zonder personeel. Sinds 1 januari 2025 handhaaft de Belastingdienst weer op de Wet DBA, die moet voorkomen dat iemand als zzp’er werkt terwijl het in feite een dienstverband is. Meer in zzp en de arbeidsmarkt.