De spanning op de arbeidsmarkt geeft aan hoe groot de vraag naar personeel is in verhouding tot het aanbod van werkzoekenden. De bekendste maatstaf is het aantal openstaande vacatures per werkloze, dat het CBS elk kwartaal publiceert, meestal als vacatures per 100 werklozen. Ligt dat getal boven de 100, dan zijn er meer vacatures dan werklozen en spreek je van een zeer krappe arbeidsmarkt. Hoe hoger de spanning, hoe moeilijker werkgevers personeel vinden en hoe groter de druk op de lonen.
In het kort
- Spanning = openstaande vacatures gedeeld door het aantal werklozen.
- Het CBS gebruikt voor werklozen de internationale ILO-definitie en meet vacatures met een enquête onder bedrijven.
- De Beveridgecurve zet vacatures en werkloosheid tegen elkaar uit en laat zien hoe goed vraag en aanbod op elkaar aansluiten.
- Hoge spanning gaat vaak samen met stijgende lonen, en via lonen soms met hogere inflatie.
- Eén getal vertelt niet alles: krapte verschilt sterk per beroep, regio en opleidingsniveau.
Hoe wordt de spanning berekend?
De berekening zelf is eenvoudig. Je deelt het aantal openstaande vacatures door het aantal werklozen. Wat ingewikkelder is, is hoe beide getallen worden gemeten.
- Openstaande vacatures: het CBS vraagt bedrijven en instellingen elk kwartaal hoeveel vacatures zij op dat moment open hebben staan. Het gaat om de stand op een bepaald moment, niet om alle vacatures die in een kwartaal ontstaan.
- Werklozen: mensen van 15 tot 75 jaar zonder betaald werk die recent naar werk hebben gezocht en direct beschikbaar zijn. Dat is de internationale ILO-definitie. Hoe die meting werkt, lees je in hoe wordt werkloosheid gemeten?
Stel, er staan 360.000 vacatures open en er zijn 300.000 werklozen.
Vacatures per werkloze: 360.000 / 300.000 = 1,2.
Vacatures per 100 werklozen: 1,2 × 100 = 120.
Er zijn dus 20 procent meer vacatures dan werklozen. Als het aantal werklozen een jaar later stijgt naar 400.000 en het aantal vacatures daalt naar 320.000, wordt het 320.000 / 400.000 × 100 = 80 vacatures per 100 werklozen: dan zijn er meer werklozen dan vacatures.
Naast deze verhouding publiceert het CBS de vacaturegraad: het aantal openstaande vacatures per 1.000 banen. Die laat zien hoe groot de vraag naar personeel is in verhouding tot de omvang van de werkgelegenheid. Het UWV maakt daarnaast een spanningsindicator per beroep en regio. De actuele cijfers vind je op cbs.nl.
Wat zegt het getal, en wat niet?
Een hoge spanning betekent dat werkgevers lang moeten zoeken. Maar een paar kanttekeningen zijn belangrijk:
| Beperking | Waarom het uitmaakt |
|---|---|
| Niet elke werkloze past op elke vacature | Een werkloze administratief medewerker vult niet zomaar een vacature voor een verpleegkundige of monteur in. |
| Deeltijders die meer willen werken tellen niet mee | Wie een kleine baan heeft maar meer uren wil, is niet werkloos. Toch is dat beschikbaar arbeidsaanbod. Het CBS brengt dit in beeld als onbenut arbeidspotentieel. |
| Niet alle vacatures zijn even dringend | Sommige bedrijven houden een vacature open voor de ideale kandidaat; andere hebben acuut iemand nodig. |
| Gemiddelden verbergen verschillen | In sommige beroepen en regio’s is het veel krapper dan gemiddeld, in andere zijn er meer werkzoekenden dan banen. |
Waar de krapte in Nederland vandaan komt, met oorzaken als vergrijzing en deeltijdwerk, staat in het artikel over de krappe arbeidsmarkt. Dit artikel gaat vooral over de meting en wat je ermee kunt.
De Beveridgecurve in eenvoudige taal
De Beveridgecurve, vernoemd naar de Britse econoom William Beveridge, is een grafiek met de werkloosheid op de horizontale as en het aantal vacatures (of de vacaturegraad) op de verticale as. In de praktijk vormen de punten een dalende lijn: als er veel vacatures zijn, is de werkloosheid meestal laag, en omgekeerd.
Bewegen langs de curve
Gaat het goed met de economie, dan nemen bedrijven meer mensen aan. Vacatures stijgen, werkloosheid daalt: je schuift langs de curve naar linksboven. In een recessie gebeurt het omgekeerde: minder vacatures, meer werklozen, naar rechtsonder. Dat zijn bewegingen door de conjunctuur.
Verschuiven van de curve
Interessanter is het als de hele curve verschuift. Liggen er bij hetzelfde aantal werklozen meer vacatures dan vroeger, dan schuift de curve naar buiten (naar rechtsboven). Dat wijst erop dat vraag en aanbod slechter op elkaar aansluiten: er zijn werklozen én vacatures, maar ze passen niet bij elkaar. Economen noemen dat een mismatch, bijvoorbeeld door verschillen in opleiding, regio of werktijden. Schuift de curve naar binnen, dan verloopt het zoeken en vinden efficiënter.
Hoogconjunctuur: veel vacatures, weinig werklozen, linksboven op de curve. Laagconjunctuur: weinig vacatures, veel werklozen, rechtsonder. Mismatch: de hele curve schuift naar buiten, zodat er bij elk niveau van werkloosheid meer vacatures openstaan.
Goed om te weten: ook bij een heel krappe arbeidsmarkt is de werkloosheid nooit nul. Er is altijd frictiewerkloosheid: mensen die tussen twee banen zitten of net de arbeidsmarkt op komen en nog zoeken.
Wat zegt spanning over lonen en inflatie?
Bij hoge spanning concurreren werkgevers om personeel. Ze bieden hogere lonen, betere voorwaarden en vaker een vast contract. Werknemers stappen makkelijker over naar een andere baan, wat ook loonstijging oplevert. Daarom kijken economen en centrale banken naar de spanning als voorspeller van loonontwikkeling.
Dat verband is verwant aan de Phillipscurve, genoemd naar A.W. Phillips, die in 1958 een verband beschreef tussen lage werkloosheid en snel stijgende lonen. Vacatures per werkloze wordt soms als betere maatstaf voor krapte gezien dan de werkloosheid alleen, omdat het ook de vraagkant meeneemt.
Stijgende lonen kunnen doorwerken in prijzen, vooral bij diensten waar loonkosten een groot deel van de kosten zijn. Als werknemers vervolgens compensatie vragen voor die hogere prijzen, kan een loon-prijsspiraal ontstaan. Of lonen ook echt te hard stijgen, hangt af van inflatie en productiviteit; zie loonruimte.
Waar economen het over oneens zijn
Sommige economen zien hoge spanning als een belangrijke bron van inflatiedruk en vinden dat het monetaire beleid daar rekening mee moet houden. Anderen benadrukken dat het verband tussen krapte en inflatie de afgelopen decennia zwakker leek, bijvoorbeeld door globalisering en omdat prijzen sterker werden bepaald door energie en grondstoffen. In 2022 kwam de hoge inflatie vooral door energie- en voedselprijzen, en minder door de arbeidsmarkt.
Wat betekent dit voor jou?
Als de spanning in jouw beroep hoog is, sta je sterker bij een sollicitatie of salarisgesprek. Kijk daarom niet alleen naar het landelijke cijfer, maar naar de spanning in je eigen vakgebied en regio. Werkgevers in krappe beroepen zijn eerder bereid om meer te betalen, opleidingen te vergoeden of uren aan te passen. Bedenk wel dat de spanning met de conjunctuur kan omslaan.
Voor scholieren: let op het verschil tussen een voorraadgrootheid en een stroomgrootheid. Openstaande vacatures en werklozen zijn voorraden: de stand op een bepaald moment. Nieuwe vacatures of mensen die werkloos worden, zijn stromen. Een opgave kan je vragen de spanning te berekenen of uit te leggen wat een verschuiving van de Beveridgecurve betekent. Een veelgemaakte fout: denken dat een daling van de werkloosheid altijd een hogere spanning betekent. Als het aantal vacatures nog harder daalt, neemt de spanning juist af.
Veelgestelde vragen
Hoe bereken je de spanning op de arbeidsmarkt?
Deel het aantal openstaande vacatures door het aantal werklozen. Vermenigvuldig met 100 voor het aantal vacatures per 100 werklozen. Boven de 100 zijn er meer vacatures dan werklozen.
Wat is de Beveridgecurve?
Een grafiek die het verband laat zien tussen werkloosheid en vacatures. Meestal geldt: veel vacatures gaan samen met weinig werklozen. Als de hele curve naar buiten schuift, sluiten vraag en aanbod slechter op elkaar aan.
Wat is het verschil tussen spanning en de vacaturegraad?
De spanning zet vacatures af tegen het aantal werklozen. De vacaturegraad zet vacatures af tegen het aantal banen. De eerste zegt iets over de verhouding tussen vraag en aanbod, de tweede over hoe groot de vraag is ten opzichte van de werkgelegenheid.
Waar vind ik actuele cijfers?
Het CBS publiceert elk kwartaal het aantal openstaande vacatures, het aantal werklozen en de verhouding daartussen. Het UWV publiceert de spanning per beroep en regio.
