De Phillipscurve beschrijft het verband tussen werkloosheid en inflatie: als de werkloosheid laag is, stijgen lonen en prijzen meestal sneller, en als de werkloosheid hoog is, gaat dat langzamer. De curve is genoemd naar de econoom A.W. Phillips, die het verband in 1958 vond in Britse gegevens over lonen en werkloosheid. Lang werd gedacht dat beleidsmakers konden kiezen tussen minder werkloosheid en minder inflatie, maar de jaren zeventig lieten zien dat die afruil niet blijvend is.
In het kort
- De oorspronkelijke Phillipscurve (1958) liet een negatief verband zien tussen werkloosheid en loonstijging.
- Daarna werd ze vertaald naar een afruil tussen werkloosheid en prijsinflatie.
- In de jaren zeventig gingen hoge inflatie en hoge werkloosheid samen (stagflatie), wat de eenvoudige curve onderuit haalde.
- Verwachtingen bleken de sleutel: op lange termijn is er geen afruil, en de werkloosheid keert terug naar een evenwichtsniveau (de NAIRU).
- De curve speelt nog steeds een rol in het denken van centrale banken.
De oorsprong: Phillips in 1958
De Nieuw-Zeelandse econoom A.W. Phillips, verbonden aan de London School of Economics, publiceerde in 1958 een studie naar Britse gegevens over een lange periode. Hij zette de werkloosheid af tegen de stijging van de nominale lonen en zag een duidelijk patroon: in jaren met weinig werkloosheid stegen de lonen snel, in jaren met veel werkloosheid langzaam.
De logica is goed te volgen. Als er weinig werklozen zijn, moeten werkgevers om personeel concurreren. Ze bieden hogere lonen, en werknemers staan sterker in onderhandelingen. Bij hoge werkloosheid is het omgekeerd: er zijn genoeg kandidaten en de druk op de lonen is klein. Dat zie je ook terug bij een krappe arbeidsmarkt.
Al snel vertaalden andere economen het verband van lonen naar prijzen. Omdat lonen voor bedrijven een grote kostenpost zijn, werken hogere lonen door in hogere prijzen. Zo ontstond de bekende vorm: op de horizontale as de werkloosheid, op de verticale as de inflatie, en een curve die van linksboven naar rechtsonder loopt.
De afruil: kiezen tussen werkloosheid en inflatie
In de jaren zestig werd de Phillipscurve gezien als een soort menukaart voor beleid. Een regering kon kiezen: wil je minder werkloosheid, accepteer dan wat meer inflatie. Wil je lagere inflatie, accepteer dan wat meer werkloosheid. Met bestedingsbeleid, zoals hogere overheidsuitgaven, kon de overheid een punt op de curve kiezen. Dat paste goed bij het keynesiaanse denken van die tijd.
| Keuze | Beleid | Verwacht gevolg volgens de eenvoudige curve |
|---|---|---|
| Werkloosheid omlaag | Bestedingen stimuleren (lagere rente, hogere overheidsuitgaven) | Hogere inflatie |
| Inflatie omlaag | Bestedingen afremmen (hogere rente, bezuinigen) | Hogere werkloosheid |
De breuk: stagflatie in de jaren zeventig
In de jaren zeventig klopte het plaatje niet meer. Na de oliecrisis van 1973 kregen westerse economieën te maken met hoge inflatie en tegelijk oplopende werkloosheid. Dat verschijnsel heet stagflatie. Volgens de eenvoudige Phillipscurve kon dat niet: hoge inflatie zou juist met lage werkloosheid samengaan.
Daar waren twee verklaringen voor, die elkaar aanvullen:
- Een aanbodschok. De sterk gestegen olieprijs maakte productie overal duurder. Bedrijven verhoogden hun prijzen en produceerden minder. Zo stegen inflatie en werkloosheid tegelijk. De curve schoof als het ware naar rechtsboven.
- Verwachtingen. Na jaren van oplopende inflatie gingen werknemers en bedrijven hogere inflatie verwachten en die inbouwen in hun lonen en prijzen. Daardoor leverde dezelfde inflatie geen extra werkgelegenheid meer op.
Verwachtingen en de NAIRU
Het tweede punt was al eind jaren zestig voorspeld door onder anderen Milton Friedman. Zijn redenering: werknemers geven niet om hun nominale loon, maar om wat ze ervan kunnen kopen. Als de overheid de economie stimuleert en de inflatie stijgt, worden werknemers op korte termijn misleid. Ze zien hun loon stijgen, werken meer en de werkloosheid daalt. Maar zodra ze doorhebben dat de prijzen even hard stijgen, eisen ze compensatie. De werkloosheid keert dan terug naar haar oude niveau, maar de inflatie is blijvend hoger.
Dit leidde tot het onderscheid tussen een kortetermijn- en een langetermijn-Phillipscurve:
- Korte termijn: bij gegeven verwachtingen is er wel een afruil.
- Lange termijn: als verwachtingen zich aanpassen, is er geen afruil. De curve staat dan verticaal bij een bepaald werkloosheidsniveau.
Dat niveau heet de NAIRU: de non-accelerating inflation rate of unemployment, oftewel de werkloosheid waarbij de inflatie niet versnelt. Probeert de overheid de werkloosheid duurzaam onder de NAIRU te duwen, dan blijft de inflatie stijgen. De NAIRU is geen vast getal: ze hangt af van zaken als de werking van de arbeidsmarkt, de aansluiting tussen opleiding en vacatures en de regels rond uitkeringen. Ze is ook niet direct waarneembaar en moet worden geschat.
Een veelgebruikte vereenvoudigde vorm is: inflatie = verwachte inflatie − a × (werkloosheid − NAIRU).
Stel (zelfgekozen getallen): de verwachte inflatie is 2 procent, de NAIRU is 5 procent en a is 0,5.
Bij een werkloosheid van 4 procent: inflatie = 2 − 0,5 × (4 − 5) = 2 − 0,5 × (−1) = 2 + 0,5 = 2,5 procent.
Bij een werkloosheid van 7 procent: inflatie = 2 − 0,5 × (7 − 5) = 2 − 1 = 1 procent.
Blijft de werkloosheid op 4 procent, dan gaan mensen 2,5 procent inflatie verwachten. Het jaar daarop wordt de inflatie dan 2,5 + 0,5 = 3 procent, enzovoort: de inflatie versnelt.
Hoe de werkloosheid in die formule wordt gemeten, lees je in hoe wordt werkloosheid gemeten. Het CBS gebruikt daarvoor de internationale definitie van de ILO.
Goed om te weten: de discussie over de Phillipscurve is een kernpunt in het debat tussen keynesianen en monetaristen. Wie meer wil weten, leest keynesianisme versus monetarisme.
Wat betekent de Phillipscurve vandaag?
De Phillipscurve is niet verdwenen, maar ze wordt anders gebruikt dan in de jaren zestig. Centrale banken zien haar niet als menukaart, maar als een van de verbanden die ze in de gaten houden.
Een vlakke curve
In de jaren na de kredietcrisis daalde de werkloosheid in veel landen fors, terwijl de inflatie laag bleef. Economen spraken van een vlakke Phillipscurve: de werkloosheid had weinig invloed meer op de inflatie. Mogelijke verklaringen die genoemd worden zijn de geloofwaardigheid van centrale banken (verwachtingen bleven rond de inflatiedoelen hangen), globalisering en een zwakkere onderhandelingspositie van werknemers. Over het gewicht van elke verklaring zijn economen het niet eens.
Na 2021
In 2022 liep de inflatie scherp op. In Nederland bedroeg die volgens het CBS gemiddeld 10,0 procent. De belangrijkste oorzaak was energie, dus een aanbodschok, net als in de jaren zeventig. Tegelijk was de arbeidsmarkt krap. Centrale banken vreesden dat lonen zouden gaan meestijgen en een loon-prijsspiraal op gang zou komen. Mede daarom verhoogde de ECB vanaf juli 2022 in hoog tempo de rente. Het belang van verwachtingen, de les uit de jaren zeventig, speelde daarbij een centrale rol: de ECB wilde voorkomen dat mensen blijvend hoge inflatie gingen verwachten.
Voor scholieren: teken de Phillipscurve met werkloosheid op de horizontale as en inflatie op de verticale as. Een veelgemaakte fout is de assen omdraaien. Leer ook het verschil tussen een beweging langs de curve (door bestedingsbeleid) en een verschuiving van de curve (door een aanbodschok of veranderde verwachtingen). Stagflatie verklaar je met een verschuiving naar rechtsboven, niet met een beweging langs de curve.
Veelgestelde vragen
Wat zegt de Phillipscurve?
Dat er op korte termijn een negatief verband is tussen werkloosheid en inflatie: bij lage werkloosheid stijgen lonen en prijzen sneller, bij hoge werkloosheid langzamer.
Wie bedacht de Phillipscurve?
De econoom A.W. Phillips publiceerde het verband in 1958, op basis van Britse gegevens over lonen en werkloosheid.
Waarom werkte de Phillipscurve niet in de jaren zeventig?
Door de aanbodschok van de oliecrisis en doordat mensen hogere inflatie gingen verwachten. Daardoor gingen hoge inflatie en hoge werkloosheid samen: stagflatie.
Wat is de NAIRU?
De werkloosheid waarbij de inflatie niet versnelt. Ligt de werkloosheid langdurig daaronder, dan loopt de inflatie op; ligt ze erboven, dan neemt de inflatiedruk af.
