Milton Friedman (1912-2006) was een Amerikaanse econoom en de bekendste vertegenwoordiger van het monetarisme. Die denkrichting stelt dat de hoeveelheid geld in een economie op de lange termijn vooral het prijspeil bepaalt: als de geldhoeveelheid sneller groeit dan de productie, volgt inflatie. Friedman vond daarom dat de centrale bank de geldgroei stabiel moest houden en dat de overheid zich verder zo min mogelijk met de economie moest bemoeien. Hij kreeg in 1976 de Nobelprijs voor economie.
In het kort
- Kern van het monetarisme: op lange termijn bepaalt de geldgroei de inflatie.
- De kwantiteitstheorie, MV = PT, is het rekenkundige vertrekpunt.
- Friedman introduceerde het begrip natuurlijke werkloosheid: met inflatie kun je de werkloosheid niet blijvend verlagen.
- Hij pleitte voor vrije markten, zwevende wisselkoersen en een kleine overheid.
- Centrale banken stuurden later niet meer op de geldhoeveelheid, maar zijn les over inflatieverwachtingen bleef.
Wie was Milton Friedman?
Friedman werd in 1912 geboren in New York en overleed in 2006. Hij werkte het grootste deel van zijn loopbaan aan de Universiteit van Chicago en werd het boegbeeld van wat de Chicago-school is gaan heten. Samen met Anna Schwartz schreef hij een omvangrijke monetaire geschiedenis van de Verenigde Staten, waarin ze betoogden dat de Grote Depressie zo diep werd doordat de Amerikaanse centrale bank de geldhoeveelheid sterk liet krimpen.
Friedman was ook een publieke figuur. Hij schreef columns, gaf lezingen en maakte met zijn vrouw Rose Friedman populaire boeken en een televisieserie over vrijheid en markten. Daardoor kreeg hij invloed ver buiten de wetenschap.
De kwantiteitstheorie: MV = PT
Het monetarisme bouwt voort op een oud idee: de kwantiteitstheorie van het geld, in de bekende vorm uitgewerkt door de Amerikaanse econoom Irving Fisher. De formule luidt:
M x V = P x T. M is de geldhoeveelheid. V is de omloopsnelheid: hoe vaak een euro per jaar gemiddeld wordt uitgegeven. P is het prijspeil. T is het aantal transacties, of in moderne versies de reële productie (vaak geschreven als Y).
De linkerkant is het totaal aan geld dat wordt uitgegeven. De rechterkant is de waarde van alles wat wordt gekocht. Die twee zijn per definitie gelijk. Het wordt pas een theorie als je aanneemt dat V redelijk stabiel is en dat T op lange termijn wordt bepaald door de productiecapaciteit, niet door geld. Dan blijft er maar één variabele over die meebeweegt met M: het prijspeil P.
Stel: M = 200 miljard euro, V = 5 en T = 1.000 miljard eenheden. Dan is P = (200 x 5) / 1.000 = 1. Nu groeit de geldhoeveelheid met 10 procent naar 220 miljard, terwijl V en T gelijk blijven. Dan is P = (220 x 5) / 1.000 = 1,1. Het prijspeil stijgt met 10 procent. Groeit de productie in dezelfde periode met 3 procent naar 1.030, dan is P = 1.100 / 1.030 = ongeveer 1,068. De inflatie is dan ongeveer 6,8 procent.
De vuistregel die hieruit volgt: bij een stabiele omloopsnelheid is de inflatie ongeveer gelijk aan de geldgroei min de reële groei van de economie. In het voorbeeld: 10 min 3 is ongeveer 7 procent. Hoe geld in een moderne economie ontstaat, lees je in hoe ontstaat geld?
Inflatie als monetair verschijnsel
Friedmans bekendste uitspraak is dat inflation is always and everywhere a monetary phenomenon: inflatie is altijd en overal een monetair verschijnsel. Hij bedoelde dat aanhoudende inflatie alleen mogelijk is als de geldhoeveelheid sneller groeit dan de productie. Een duurdere olieprijs kan het prijspeil eenmalig omhoogduwen, maar een prijsstijging die jaar na jaar doorgaat, heeft volgens hem steeds nieuw geld nodig.
Daaruit volgde zijn beleidsadvies. Centrale banken moesten niet proberen de economie fijn te sturen, maar de geldhoeveelheid elk jaar met een vast, laag percentage laten groeien, ongeveer in het tempo van de productiecapaciteit. Een voorspelbare regel was volgens hem beter dan de beste bedoelingen van beleidsmakers, omdat beleid met lange en wisselende vertraging doorwerkt.
Voor scholieren: bij opgaven over MV = PT is de veelgemaakte fout dat je vergeet welke variabelen constant worden verondersteld. Lees de opgave na op wat er met V en T gebeurt. Groeit M met 5 procent en T met 2 procent bij gelijke V, dan stijgt P met ongeveer 3 procent, niet met 5 procent.
De natuurlijke werkloosheid
In de jaren zestig dachten veel beleidsmakers dat ze konden kiezen langs de Phillipscurve: iets meer inflatie in ruil voor minder werkloosheid. Friedman, en onafhankelijk van hem Edmund Phelps, betoogden dat dit alleen tijdelijk werkt.
Het mechanisme stap voor stap
- De overheid of centrale bank stimuleert de economie. De vraag stijgt en de prijzen lopen op.
- Werknemers hebben dat nog niet verwacht. Hun loon lijkt hoger, dus meer mensen gaan aan het werk en de werkloosheid daalt.
- Na een tijd merken werknemers dat hun koopkracht niet is gestegen. Ze gaan hogere inflatie verwachten en eisen hogere lonen.
- De werkloosheid keert terug naar haar oude niveau, maar de inflatie blijft hoger.
Het niveau waar de werkloosheid naar terugkeert, noemde Friedman de natuurlijke werkloosheid. Dat is geen vast getal en ook niet natuurlijk in de zin van wenselijk: het hangt af van hoe goed de arbeidsmarkt werkt, van scholing, regels en hoe snel vraag en aanbod van werk op elkaar aansluiten. Wie het wil verlagen, moet volgens Friedman de arbeidsmarkt verbeteren, niet de geldkraan opendraaien. De stagflatie van de jaren zeventig, met hoge inflatie en hoge werkloosheid tegelijk, leek zijn waarschuwing te bevestigen.
Vrije markt en kleine overheid
Buiten het monetaire terrein was Friedman een uitgesproken pleitbezorger van marktwerking. Enkele bekende standpunten:
- Zwevende wisselkoersen: hij was al vroeg tegen het vaste wisselkoersstelsel van Bretton Woods en wilde dat de markt de koers bepaalt. Zie ook wisselkoersen uitgelegd.
- Negatieve inkomstenbelasting: in plaats van veel losse regelingen een systeem waarin mensen onder een bepaald inkomen geld ontvangen via de belasting.
- Keuzevrijheid in onderwijs: ouders een tegoed geven dat ze bij een school naar keuze kunnen besteden.
- Minder regels: hij was kritisch over overheidsregulering, die volgens hem vaak gevestigde belangen beschermt.
Deze ideeën maken van Friedman een omstreden figuur. Voor aanhangers stond hij voor vrijheid en eigen verantwoordelijkheid, critici vinden dat hij te weinig oog had voor marktfalen en ongelijkheid.
Kernideeën en waar je ze vandaag terugziet
| Kernidee | Wat het betekent | Waar je het vandaag terugziet |
|---|---|---|
| Kwantiteitstheorie | Geldgroei boven de productiegroei leidt op termijn tot inflatie | Discussies over de inflatie na grootschalige geldcreatie |
| Inflatie is monetair | Aanhoudende inflatie vraagt om aanhoudende geldgroei | De centrale bank als eindverantwoordelijke voor inflatie |
| Natuurlijke werkloosheid | Inflatie verlaagt de werkloosheid alleen tijdelijk | Het belang dat centrale banken hechten aan inflatieverwachtingen |
| Regels boven discretie | Voorspelbaar beleid werkt beter dan bijsturen | Een vast inflatiedoel, zoals de 2 procent van de ECB |
| Zwevende wisselkoersen | De markt bepaalt de koers van een munt | De koers van de euro ten opzichte van de dollar beweegt vrij |
Tijdlijn
- 1912
Milton Friedman wordt geboren in New York.
- 1958
A.W. Phillips publiceert de curve die Friedman later zou bekritiseren.
- 1971
Einde van de inwisselbaarheid van de dollar in goud; de wisselkoersen gaan zweven, zoals Friedman bepleitte.
- 1973
De oliecrisis luidt jaren van stagflatie in.
- 1976
Friedman krijgt de Nobelprijs voor economie.
- 2006
Friedman overlijdt.
Kritiek en navolgers
Rond 1980 probeerden onder meer de Amerikaanse centrale bank en de Britse regering het beleid te richten op de geldhoeveelheid. De inflatie daalde, maar de praktijk bleek weerbarstig. Door financiële innovaties werd de omloopsnelheid V veel minder stabiel dan het monetarisme veronderstelde. Het verband tussen geldhoeveelheid en inflatie werd daardoor slecht voorspelbaar, en centrale banken stapten over op sturen met de rente en een inflatiedoel.
Na de kredietcrisis van 2008 leek het monetarisme opnieuw op de proef gesteld. Centrale banken creëerden met kwantitatieve verruiming op grote schaal geld, maar de inflatie bleef jarenlang laag. Critici zagen dat als bewijs dat de geldhoeveelheid weinig zegt. Aanhangers wezen erop dat veel van dat geld bij banken bleef hangen en de omloopsnelheid daalde, precies de variabele uit de formule. Toen de inflatie in 2022 hoog opliep, hielden economen beide verklaringen naast elkaar: de energieschok na de Russische inval in Oekraïne en de ruime geldgroei in de jaren daarvoor.
Friedmans grootste blijvende invloed zit in het belang van verwachtingen, onafhankelijke centrale banken en voorspelbaar beleid. Die ideeën zijn opgenomen in de gangbare macro-economie. Hoe zijn denken zich verhoudt tot dat van Keynes, lees je in keynesianisme versus monetarisme.
Wat Friedman betekent voor het nieuws van nu
Als de ECB zegt dat ze de inflatieverwachtingen verankerd wil houden, of als economen waarschuwen dat een tijdelijke prijsstijging kan doorwerken in lonen, hoor je Friedmans les over de natuurlijke werkloosheid. Als in het nieuws de vraag opkomt of centrale banken met hun opkoopprogramma’s te veel geld hebben gecreëerd, gaat het debat over MV = PT. En de vrije koers van de euro is een stelsel waar Friedman al pleitte toen bijna niemand het nog wilde.
Veelgestelde vragen
Wat is monetarisme in eenvoudige woorden?
Monetarisme is de denkrichting die stelt dat de hoeveelheid geld op lange termijn het prijspeil bepaalt. Groeit de geldhoeveelheid sneller dan de productie, dan stijgen de prijzen. De centrale bank moet daarom zorgen voor een stabiele, beperkte geldgroei.
Wat betekent MV = PT?
De geldhoeveelheid (M) maal de omloopsnelheid (V) is gelijk aan het prijspeil (P) maal het aantal transacties of de productie (T). Als V en T gelijk blijven, leidt meer geld tot een hoger prijspeil.
Wat is de natuurlijke werkloosheid?
Het werkloosheidsniveau waar de economie op lange termijn naar terugkeert, bepaald door hoe goed de arbeidsmarkt werkt. Volgens Friedman kun je de werkloosheid met hogere inflatie alleen tijdelijk onder dat niveau drukken.
Sturen centrale banken nog op de geldhoeveelheid?
Niet direct. De meeste centrale banken, waaronder de ECB, sturen met de rente op een inflatiedoel. Ze volgen de ontwikkeling van geld en krediet wel als een van de signalen.
