Inflatie is de stijging van het algemene prijsniveau van goederen en diensten over een bepaalde periode, meestal een jaar. Als de inflatie 3 procent is, betaal je voor hetzelfde mandje boodschappen, energie, huur en diensten gemiddeld 3 procent meer dan een jaar eerder. Je euro wordt dus minder waard: je kunt er minder mee kopen.
Belangrijk is het woord algemeen. Als alleen koffie duurder wordt, is dat nog geen inflatie. Pas als prijzen in de breedte stijgen, spreken economen van inflatie. In dit artikel lees je hoe inflatie wordt gemeten, waar ze vandaan komt en waarom een beetje inflatie juist gewenst is.
Hoe wordt inflatie gemeten?
In Nederland meet het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) de inflatie. Dat gebeurt met een prijsindex: het CBS volgt elke maand de prijzen van een groot pakket goederen en diensten dat een gemiddeld huishouden koopt. Denk aan voedsel, kleding, energie, huur, vervoer, verzekeringen en vrije tijd.
Niet elk product telt even zwaar mee. Huishoudens geven veel meer uit aan wonen en energie dan aan bijvoorbeeld schoenpoets, dus krijgen die posten een groter gewicht. Die gewichten zijn gebaseerd op onderzoek naar wat huishoudens werkelijk uitgeven en worden regelmatig bijgesteld.
CPI en HICP: twee maatstaven
Je komt in het nieuws twee indexen tegen:
- CPI (consumentenprijsindex): de nationale maatstaf van het CBS. Deze wordt in Nederland vaak gebruikt voor loon- en huurafspraken en indexaties.
- HICP (geharmoniseerde consumentenprijsindex): een Europese variant die in alle eurolanden op dezelfde manier wordt berekend, zodat landen vergelijkbaar zijn. Op deze maatstaf baseert de Europese Centrale Bank haar beleid.
Het verschil zit vooral in wat wordt meegeteld. Zo neemt de CPI de kosten van wonen in een koophuis mee via een schatting, terwijl de HICP dat niet doet. Daardoor kunnen de twee cijfers soms flink uiteenlopen.
Economen kijken ook naar de kerninflatie: de inflatie zonder de sterk schommelende prijzen van energie en voedingsmiddelen (en vaak ook alcohol en tabak). Die laat beter zien of prijsstijgingen zich echt door de hele economie verspreiden.
Wat zijn de oorzaken van inflatie?
Inflatie ontstaat als de totale vraag naar goederen en diensten sneller groeit dan wat de economie kan leveren, of als produceren duurder wordt. Economen onderscheiden grofweg drie bronnen.
1. Vraaginflatie
Als consumenten, bedrijven en de overheid samen meer willen kopen dan er beschikbaar is, kunnen bedrijven hun prijzen verhogen. Dat gebeurt bijvoorbeeld als de economie hard groeit, als de rente laag is en lenen goedkoop wordt, of als huishoudens na een periode van weinig uitgeven ineens hun spaargeld besteden.
2. Kosteninflatie
Wanneer grondstoffen, energie of transport duurder worden, stijgen de productiekosten. Bedrijven rekenen die kosten (deels) door in hun prijzen. Een bekend voorbeeld is een sterke stijging van de olie- en gasprijs, die doorwerkt in vrijwel alles: van brood (bakovens, vervoer) tot kunstmest en plastic verpakkingen.
3. Lonen en verwachtingen
Als werknemers hogere lonen afdwingen om gestegen prijzen te compenseren, stijgen de kosten voor bedrijven, die weer hun prijzen verhogen. In het ergste geval ontstaat een loon-prijsspiraal. Verwachtingen spelen daarbij een grote rol: als iedereen verwacht dat prijzen blijven stijgen, gaan mensen en bedrijven zich daar alvast naar gedragen.
De rol van geld
Op de lange termijn hangt inflatie ook samen met de hoeveelheid geld in de economie. Groeit de geldhoeveelheid veel sneller dan de productie van goederen en diensten, dan stijgen de prijzen. Daarom houden centrale banken de groei van geld en krediet nauwlettend in de gaten.
Waarom streeft de ECB naar 2 procent inflatie?
Je zou denken dat nul procent inflatie ideaal is. Toch mikt de Europese Centrale Bank op 2 procent inflatie op de middellange termijn. Daar zijn drie belangrijke redenen voor:
- Buffer tegen deflatie. Dalende prijzen klinken aantrekkelijk, maar kunnen een economie lamleggen omdat mensen aankopen uitstellen. Een kleine positieve inflatie houdt afstand tot die gevarenzone. Lees daarover meer in deflatie uitgelegd.
- Meetfouten. Prijsindexen overschatten de werkelijke inflatie vaak een beetje, bijvoorbeeld omdat producten beter worden voor dezelfde prijs.
- Ruimte voor rentebeleid. Bij iets hogere inflatie ligt ook de rente hoger, zodat de centrale bank in een crisis meer ruimte heeft om de rente te verlagen.
De ECB beschouwt de doelstelling als symmetrisch: een inflatie die langdurig onder de 2 procent blijft is net zo onwenselijk als een inflatie die er ruim boven ligt. Hoe de ECB dat doel nastreeft, lees je in wat doet de ECB?
Wat betekent inflatie voor jou?
De gevolgen van inflatie verschillen per persoon. Wie het meeste merkt, hangt af van je inkomen, je uitgavenpatroon en of je spaart of schulden hebt.
| Situatie | Effect van hogere inflatie |
|---|---|
| Spaargeld | Verliest koopkracht als de spaarrente lager is dan de inflatie. |
| Loon | Je gaat er pas op vooruit als je loon sneller stijgt dan de prijzen. |
| Vaste schuld (bijvoorbeeld hypotheek met vaste rente) | De schuld wordt in reële termen kleiner: je lost af met euro’s die minder waard zijn. |
| Vaste uitkering zonder indexatie | Je kunt er elk jaar minder van kopen. |
| Huishoudens met lage inkomens | Raken vaak harder geraakt, omdat een groter deel van hun budget opgaat aan energie en boodschappen. |
Het verschil tussen nominale en reële bedragen is hierbij cruciaal. Een loonsverhoging van 4 procent bij 5 procent inflatie is in werkelijkheid een achteruitgang. Dat principe werken we uit in nominaal versus reëel.
Een voorbeeld uit de praktijk: 2022
In 2022 liep de inflatie in Nederland snel op. Volgens het CBS stegen de consumentenprijzen dat jaar gemiddeld met 10 procent, het hoogste niveau in ruim veertig jaar. De belangrijkste aanjager was de sterk gestegen prijs van energie, na het herstel van de coronacrisis en de Russische inval in Oekraïne. Via hogere productie- en transportkosten werkten de energieprijzen daarna door in voedsel en andere producten. Het laat zien hoe kosteninflatie zich via de keten verspreidt.
Hoe bescherm je je tegen inflatie?
Je kunt inflatie niet tegenhouden, maar je kunt de gevolgen wel beperken:
- Vergelijk je spaarrente met de inflatie en kijk of je geld beter kan renderen. Zie ook sparen en inflatie.
- Houd een buffer aan voor onverwachte uitgaven, zodat je niet hoeft te lenen als kosten stijgen.
- Kijk kritisch naar vaste lasten zoals energie, verzekeringen en abonnementen; daar zit vaak de meeste ruimte.
- Let op indexatie in je cao, huurcontract en pensioen, zodat je weet wat er automatisch meebeweegt.
Veelgestelde vragen over inflatie
Wat is het verschil tussen inflatie en duurte?
Duurte is een gevoel of een situatie waarin bepaalde producten duur zijn. Inflatie is specifiek de stijging van het algemene prijsniveau over een periode. Na een periode van hoge inflatie blijven prijzen hoog, ook als de inflatie daarna weer daalt: de prijzen stijgen dan alleen minder snel.
Dalen prijzen weer als de inflatie daalt?
Meestal niet. Een lagere inflatie betekent dat prijzen minder snel stijgen, niet dat ze dalen. Dalende prijzen in de breedte heten deflatie en komen veel minder vaak voor.
Wie meet de inflatie in Nederland?
Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) publiceert elke maand de inflatie op basis van de consumentenprijsindex (CPI) en de Europese HICP.
Is inflatie altijd slecht?
Nee. Een lage en stabiele inflatie van rond de 2 procent wordt als gezond gezien. Problemen ontstaan vooral bij hoge of sterk schommelende inflatie, of juist bij deflatie.
Meer basisbegrippen vind je in ons dossier economische begrippen.
