John Maynard Keynes (1883-1946) was een Britse econoom die liet zien dat een economie lang kan blijven steken in een situatie met hoge werkloosheid, omdat er te weinig wordt uitgegeven. De totale bestedingen, de effectieve vraag, bepalen volgens hem hoeveel er wordt geproduceerd. Valt die vraag weg, dan kan de overheid ingrijpen door zelf meer uit te geven. Zijn hoofdwerk The General Theory of Employment, Interest and Money verscheen in 1936.
In het kort
- Keynes brak met het idee dat een markteconomie vanzelf terugkeert naar volledige werkgelegenheid.
- Effectieve vraag: bedrijven produceren wat ze verwachten te verkopen; minder bestedingen betekent minder productie en banen.
- De multiplier: een extra euro aan bestedingen kan het nationaal inkomen met meer dan een euro laten stijgen.
- Anticyclisch beleid: in slechte tijden meer uitgeven, in goede tijden de teugels aantrekken.
- Keynes speelde een hoofdrol bij de conferentie van Bretton Woods in 1944.
Wie was Keynes?
Keynes werd in 1883 geboren in Cambridge en overleed in 1946. Hij was verbonden aan de universiteit van Cambridge en werkte geregeld voor het Britse ministerie van Financiën. Na de Eerste Wereldoorlog was hij betrokken bij de vredesonderhandelingen in Versailles. Hij was het zo oneens met de zware herstelbetalingen die Duitsland werden opgelegd, dat hij opstapte en daarover in 1919 het kritische boek The Economic Consequences of the Peace schreef.
Keynes was geen kamergeleerde. Hij belegde, adviseerde regeringen en mengde zich in het publieke debat. Zijn bekendste uitspraak komt uit een boek van 1923: in the long run we are all dead, op de lange termijn zijn we allemaal dood. Daarmee bedoelde hij niet dat de toekomst er niet toe doet, maar dat economen niet kunnen volstaan met de belofte dat alles op den duur vanzelf goedkomt.
De Grote Depressie als aanleiding
Na de beurskrach van Wall Street in 1929 belandden de Verenigde Staten en Europa in de Grote Depressie. Productie en prijzen daalden, bedrijven gingen failliet en de werkloosheid werd massaal. De gangbare economie van die tijd had daar weinig antwoord op. Volgens de klassieke opvatting zouden lonen en prijzen vanzelf dalen tot iedereen weer werk had. Overheden moesten vooral hun begroting op orde houden en vasthouden aan de goudstandaard. Nederland deed dat lang: het verliet de goudstandaard pas in 1936.
Keynes zag dat het herstel uitbleef en vroeg zich af waarom. Zijn antwoord: het probleem zat niet in te hoge lonen, maar in te weinig vraag.
Effectieve vraag: waarom een economie kan blijven haperen
De effectieve vraag is het totaal aan bestedingen in een economie: consumptie van huishoudens, investeringen van bedrijven, overheidsbestedingen en de export min de import. Bedrijven stemmen hun productie af op wat ze verwachten te verkopen. Dat leidt tot een vicieuze cirkel:
- Huishoudens worden onzeker en gaan minder uitgeven.
- Bedrijven verkopen minder, schroeven de productie terug en stellen investeringen uit.
- Er vallen ontslagen, waardoor inkomens dalen.
- Met minder inkomen geven huishoudens nog minder uit, en zo verder.
Lagere lonen helpen in die situatie niet vanzelf. Voor één bedrijf is een lager loon goedkoper, maar als alle lonen dalen, daalt ook de koopkracht en daarmee de vraag. Keynes wees er ook op dat investeringen sterk afhangen van stemmingen en verwachtingen, wat hij animal spirits noemde.
De spaarparadox
Een bekend gevolg is de spaarparadox. Voor één gezin is meer sparen in moeilijke tijden verstandig. Maar als alle gezinnen tegelijk meer sparen, dalen de bestedingen, de productie en de inkomens. Uiteindelijk kan er dan zelfs niet meer worden gespaard dan eerst. Wat voor één persoon logisch is, kan voor de economie als geheel nadelig uitpakken.
De multiplier, met rekenvoorbeeld
Als de overheid extra geld uitgeeft, bijvoorbeeld aan de bouw van een brug, wordt dat geld inkomen voor bouwbedrijven en hun werknemers. Die geven een deel daarvan weer uit, wat inkomen wordt voor anderen, die er ook weer een deel van uitgeven. Het idee van deze multiplier werd begin jaren dertig uitgewerkt door Keynes’ leerling Richard Kahn en kreeg een centrale plek in de General Theory.
Stel, de overheid geeft 10 miljard euro extra uit en mensen besteden van elke extra euro inkomen 80 cent (de marginale consumptiequote is 0,8). Dan ontstaat er inkomen in rondes: 10 miljard, daarna 0,8 x 10 = 8 miljard, daarna 0,8 x 8 = 6,4 miljard, daarna 5,12 miljard, enzovoort. De formule voor de multiplier is 1 / (1 – 0,8) = 1 / 0,2 = 5. Het totale extra inkomen is dus 5 x 10 miljard = 50 miljard euro.
In de praktijk is de multiplier veel kleiner. Bij elke ronde lekt geld weg: naar belastingen, naar spaargeld en naar importen. Voor een open economie als Nederland, waar een groot deel van de bestedingen naar buitenlandse producten gaat, is dat weglekken groot.
Stel dat van elke extra euro inkomen samen 60 cent wegvloeit naar belastingen, sparen en import, en 40 cent in eigen land wordt besteed. Dan is de multiplier 1 / 0,6 = ongeveer 1,67. Dezelfde 10 miljard levert dan ongeveer 16,7 miljard extra inkomen op, geen 50 miljard.
Voor scholieren: een veelgemaakte fout is dat de multiplier alleen voor overheidsuitgaven geldt. Hij werkt ook in omgekeerde richting: als bedrijven 10 miljard minder investeren, kan het inkomen met een veelvoud daarvan dalen. Let bij een rekenopgave goed op of de vraag naar de verandering van het inkomen of naar het nieuwe niveau vraagt.
Anticyclisch begrotingsbeleid
Uit Keynes’ denken volgt anticyclisch begrotingsbeleid: de overheid beweegt tegen de conjunctuur in.
- Bij een laagconjunctuur of recessie: meer uitgeven of belasting verlagen, ook als dat een begrotingstekort oplevert.
- Bij een hoogconjunctuur: minder uitgeven of meer belasting heffen, om oververhitting te voorkomen en tekorten terug te dringen.
Een deel daarvan gaat automatisch. In een recessie dalen de belastinginkomsten en stijgen de uitgaven aan uitkeringen, zonder dat er een nieuw besluit nodig is. Economen noemen dat automatische stabilisatoren. Keynes pleitte overigens niet voor permanente tekorten: de bedoeling is dat goede jaren de tekorten van slechte jaren compenseren. Lees meer over de gevolgen voor de schuld in staatsschuld en begrotingstekort.
Bretton Woods: Keynes en het naoorlogse geldstelsel
In 1944 kwamen de geallieerde landen bijeen in Bretton Woods, in de Amerikaanse staat New Hampshire, om een nieuw internationaal geldstelsel te ontwerpen. Keynes leidde de Britse delegatie. Hij wilde een internationale clearingbank met een eigen rekeneenheid, die hij bancor noemde, en een systeem waarin ook landen met grote overschotten moesten bijdragen aan het herstel van evenwicht. Het Amerikaanse plan kreeg grotendeels de overhand.
Het resultaat was een stelsel van vaste wisselkoersen ten opzichte van de dollar, waarbij de dollar inwisselbaar was in goud. Ook werden het IMF en de Wereldbank opgericht. In 1971 beëindigde president Nixon de inwisselbaarheid van de dollar in goud, waarna het systeem uiteenviel.
Kernideeën en waar je ze vandaag terugziet
| Kernidee | Wat het betekent | Waar je het vandaag terugziet |
|---|---|---|
| Effectieve vraag | Totale bestedingen bepalen productie en werkgelegenheid | Ramingen die consumptie, investeringen en export apart volgen |
| Multiplier | Extra bestedingen leiden tot een veelvoud aan extra inkomen | Discussies over het effect van steunpakketten en bezuinigingen |
| Anticyclisch beleid | Overheid stuurt tegen de conjunctuur in | Steunmaatregelen in crises, automatische stabilisatoren |
| Spaarparadox | Als iedereen tegelijk spaart, kan de economie krimpen | Zorgen over consumentenvertrouwen in een recessie |
| Internationale samenwerking | Vaste afspraken over geld en wisselkoersen | IMF en Wereldbank |
Tijdlijn
- 1883
Keynes wordt geboren in Cambridge.
- 1919
The Economic Consequences of the Peace verschijnt, met kritiek op het Verdrag van Versailles.
- 1929
De beurskrach op Wall Street luidt de Grote Depressie in.
- 1936
The General Theory of Employment, Interest and Money verschijnt.
- 1944
Conferentie van Bretton Woods; Keynes leidt de Britse delegatie.
- 1946
Keynes overlijdt.
Kritiek en navolgers
Na de Tweede Wereldoorlog werd het keynesianisme in veel westerse landen de leidende denkrichting. Overheden probeerden de conjunctuur actief bij te sturen. Die aanpak kwam onder vuur in de jaren zeventig, toen hoge inflatie en hoge werkloosheid samengingen. Critici als Milton Friedman stelden dat overheden met stimulering vooral inflatie veroorzaakten en dat de centrale bank en de geldhoeveelheid belangrijker waren.
Andere kritiekpunten:
- Timing: tegen de tijd dat een steunpakket werkt, kan de economie alweer herstellen.
- Politiek: uitgeven in slechte tijden is makkelijk, bezuinigen in goede tijden veel minder. Zo kan de schuld oplopen.
- Verdringing: overheidsleningen kunnen de rente opdrijven en particuliere investeringen verdringen.
Latere generaties, de zogeheten nieuw-keynesianen, combineerden Keynes’ inzichten met ideeën van zijn critici. Hoe beide denkrichtingen botsten en weer samenkwamen, lees je in keynesianisme versus monetarisme.
Wat Keynes betekent voor het nieuws van nu
Bij de kredietcrisis van 2008 en de coronacrisis van 2020 grepen overheden terug op keynesiaanse ideeën: steunpakketten, loonsteun en het bewust laten oplopen van begrotingstekorten. Tegelijk laat het Europese debat over begrotingsregels zien dat de vraag hoeveel ruimte overheden mogen nemen nog altijd omstreden is. Als je in het nieuws leest over het consumentenvertrouwen, een stimuleringspakket of het effect van bezuinigingen op de groei, hoor je de echo van Keynes.
Veelgestelde vragen
Wat is de belangrijkste gedachte van Keynes?
Dat de totale vraag naar goederen en diensten bepaalt hoeveel er wordt geproduceerd en hoeveel mensen werk hebben. Als die vraag te laag is, kan de economie lang onder haar mogelijkheden blijven en kan de overheid helpen door de bestedingen te stimuleren.
Hoe bereken je de multiplier?
In het eenvoudigste model is de multiplier 1 gedeeld door (1 min de marginale consumptiequote). Bij een quote van 0,8 is dat 1 / 0,2 = 5. In een open economie met belastingen en import is de multiplier veel kleiner.
Wilde Keynes altijd begrotingstekorten?
Nee. Hij pleitte voor tekorten in slechte tijden, die in goede tijden met overschotten worden goedgemaakt. Dat heet anticyclisch begrotingsbeleid.
Wat had Keynes met Bretton Woods te maken?
Hij leidde in 1944 de Britse delegatie op de conferentie waar het naoorlogse geldstelsel werd ontworpen en het IMF en de Wereldbank werden opgericht. Zijn eigen plan voor een internationale munt haalde het niet.
