Het begrotingstekort is het bedrag dat de overheid in één jaar meer uitgeeft dan ze aan inkomsten binnenkrijgt. De staatsschuld is het totaal van alle openstaande leningen van de overheid: in feite de optelsom van alle tekorten (min overschotten) uit het verleden. Het tekort is dus een stroom per jaar, de schuld een voorraad. Een vergelijking: het tekort is wat er dit jaar in de badkuip stroomt, de schuld is hoeveel water er in totaal in staat.
In dit artikel lees je hoe beide begrippen samenhangen, waarom ze in procenten van het bbp worden uitgedrukt, welke Europese regels er gelden en wanneer een staatsschuld een probleem wordt.
Tekort, overschot en schuld
| Begrip | Betekenis |
|---|---|
| Begrotingstekort | Uitgaven zijn hoger dan inkomsten in een jaar. De overheid moet lenen. |
| Begrotingsoverschot | Inkomsten zijn hoger dan uitgaven. De overheid kan schuld aflossen. |
| Staatsschuld | Het totaal van de openstaande schulden van de overheid op een bepaald moment. |
| Primair saldo | Het saldo zonder rentelasten. Laat zien of de overheid haar lopende uitgaven uit haar inkomsten kan betalen. |
Strikt genomen gaat het in de Europese regels om de schuld en het saldo van de hele collectieve sector: het Rijk, maar ook gemeenten, provincies, waterschappen en de sociale fondsen.
Waarom in procenten van het bbp?
Een staatsschuld van honderden miljarden euro’s klinkt gigantisch. Maar of een schuld zwaar is, hangt af van de draagkracht van een land. Daarom wordt de schuld meestal uitgedrukt als percentage van het bruto binnenlands product: de totale waarde van wat een land in een jaar produceert. Dat is te vergelijken met een huishouden dat zijn hypotheek afzet tegen het jaarinkomen.
Een belangrijk gevolg: de schuldquote kan dalen zonder dat er een euro wordt afgelost. Als de economie groeit en er weinig bij wordt geleend, wordt de schuld in verhouding kleiner. Ook inflatie helpt, omdat die het nominale bbp laat stijgen terwijl de bestaande schuld gelijk blijft.
De Europese regels: 3 en 60 procent
De landen van de Europese Unie hebben afgesproken dat:
- het begrotingstekort niet hoger mag zijn dan 3 procent van het bbp;
- de staatsschuld niet hoger mag zijn dan 60 procent van het bbp, of anders voldoende snel moet dalen.
Deze grenzen komen uit het Verdrag van Maastricht en het Stabiliteits- en Groeipact. Ze zijn bedoeld om te voorkomen dat landen in een muntunie zich zo diep in de schulden steken dat ze andere eurolanden in de problemen brengen. In 2024 is het Europese begrotingskader hervormd, met meer aandacht voor landspecifieke plannen om schulden over meerdere jaren terug te dringen. De grenzen van 3 en 60 procent zijn daarbij gebleven.
Nederland had de afgelopen jaren een staatsschuld die onder de 60 procent bleef en lager lag dan het gemiddelde in het eurogebied.
Waarom leent een overheid?
Lenen is niet per definitie slecht. Er zijn goede redenen voor een overheid om tijdelijk een tekort te hebben:
- Investeringen: wegen, dijken, onderwijs en energie-infrastructuur leveren voordelen op voor toekomstige generaties, die er dan ook aan meebetalen.
- Crisis: in een recessie dalen belastinginkomsten en stijgen uitkeringen vanzelf. Door dan niet direct te bezuinigen, dempt de overheid de klap. Dat heet anticyclisch beleid.
- Noodsituaties: tijdens de coronacrisis leende de Nederlandse overheid veel om bedrijven en werknemers te steunen.
Het risico ontstaat als een land structureel, ook in goede tijden, meer uitgeeft dan het ontvangt.
Hoe leent de Nederlandse staat?
De Nederlandse staat leent vooral door staatsobligaties uit te geven: leningen met een vaste looptijd en rente, die worden gekocht door pensioenfondsen, verzekeraars, banken en andere beleggers in binnen- en buitenland. Het Dutch State Treasury Agency (DSTA), onderdeel van het ministerie van Financiën, regelt deze leningen. Omdat Nederland als kredietwaardig land wordt gezien, kan het tegen relatief lage rentes lenen.
Hoe hoger de schuld en de rente, hoe meer de overheid kwijt is aan rente. Toen de rente na 2022 steeg, namen de verwachte rentelasten weer toe. Dat geld kan niet aan zorg, onderwijs of andere doelen worden besteed. Lees hoe de rente tot stand komt in de ECB-rente uitgelegd.
Wanneer wordt een staatsschuld een probleem?
Er is geen magische grens. Japan heeft al decennia een staatsschuld die ruim boven het eigen bbp ligt, zonder acute crisis. Griekenland kwam in 2010 in grote problemen bij een lagere schuld. Of een schuld houdbaar is, hangt onder meer af van:
- het verschil tussen de rente op de schuld en de groei van de economie;
- of de schuld in de eigen munt is en wie de schuldeisers zijn;
- het vertrouwen van beleggers en de geloofwaardigheid van het beleid;
- de toekomstige kosten, bijvoorbeeld door vergrijzing.
Het Centraal Planbureau berekent regelmatig of de Nederlandse overheidsfinanciën houdbaar zijn op lange termijn, met het oog op de oplopende kosten van AOW en zorg.
Is de staatsschuld een last voor toekomstige generaties?
Deels. Toekomstige generaties erven de schuld en betalen de rente. Maar ze erven ook de bezittingen en voorzieningen die met het geleende geld zijn gebouwd. Bovendien is een groot deel van de Nederlandse staatsschuld in handen van beleggers, waaronder Nederlandse pensioenfondsen; de rente vloeit dan deels terug naar Nederlanders. De vraag is dus vooral: waaraan wordt het geld besteed, en levert dat genoeg op?
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen staatsschuld en begrotingstekort?
Het begrotingstekort is wat de overheid in één jaar te kort komt. De staatsschuld is het totaal van alle openstaande leningen, opgebouwd uit tekorten en overschotten van alle voorgaande jaren.
Wat zijn de Europese begrotingsregels?
Het tekort mag niet hoger zijn dan 3 procent van het bbp en de schuld niet hoger dan 60 procent van het bbp, of anders moet de schuld voldoende snel dalen.
Moet de staatsschuld ooit helemaal worden afgelost?
Nee, dat is niet nodig en ook niet gebruikelijk. Overheden lossen aflopende leningen meestal af met nieuwe leningen. Belangrijk is dat de schuld in verhouding tot de economie beheersbaar blijft.
Meer over overheid en belastingen vind je in het dossier overheid en belastingen.
