De eurocrisis was een schuldencrisis in de eurozone die begon in 2010, toen Griekenland zijn staatsschuld niet meer kon financieren op de kapitaalmarkt. Al snel kwamen ook andere landen in de problemen, omdat beleggers gingen twijfelen of zij hun schulden konden terugbetalen en of de euro wel zou blijven bestaan. De crisis werd uiteindelijk bedwongen met noodfondsen, strenge hervormingseisen en een krachtige belofte van de Europese Centrale Bank in 2012.
In het kort
- De eurocrisis was een combinatie van een schuldencrisis van overheden, een bankencrisis en een vertrouwenscrisis in de euro.
- Griekenland kreeg in mei 2010 het eerste steunpakket; daarna volgden Ierland, Portugal, Spanje (voor de banken) en Cyprus.
- Europa richtte noodfondsen op: het tijdelijke EFSF (2010) en het permanente ESM (2012).
- De belofte van ECB-president Draghi in juli 2012 om te doen “whatever it takes” bracht de rust op de markten terug.
- Lessen: strengere begrotingsregels, Europees bankentoezicht en een permanent vangnet.
Wat was de eurocrisis precies?
Met de eurocrisis bedoelen economen de periode, ruwweg van 2010 tot en met 2012, waarin een aantal eurolanden zich nauwelijks of niet meer kon financieren. Beleggers eisten zo’n hoge rente op hun staatsobligaties dat lenen onbetaalbaar werd. In de kern ging het om drie problemen die elkaar versterkten:
- Een schuldencrisis van overheden: sommige landen hadden een hoge staatsschuld en een groot begrotingstekort.
- Een bankencrisis: banken bezaten veel staatsobligaties van hun eigen land en hadden na de kredietcrisis van 2008 al verliezen geleden.
- Een vertrouwenscrisis: beleggers twijfelden of de muntunie zou blijven bestaan, en eisten daarom een extra risico-opslag.
De oorzaken
Goedkoop geld na de invoering van de euro
Na de invoering van de euro daalde de rente in landen als Griekenland, Spanje, Portugal en Ierland sterk. Beleggers zagen weinig verschil meer tussen een Griekse en een Duitse staatsobligatie. Dat goedkope geld werd niet altijd productief gebruikt: in sommige landen ging het naar overheidsuitgaven, in andere naar een huizenbubbel en snelgroeiende banken.
Verschillen in concurrentiekracht
In de zuidelijke landen stegen lonen en prijzen jarenlang sneller dan in Noord-Europa. Daardoor werden hun producten relatief duur en liepen tekorten op de lopende rekening op. Vroeger kon een land dat oplossen door zijn munt te devalueren. Binnen de euro kan dat niet meer: aanpassen moet dan via lagere lonen en prijzen, en dat is pijnlijk en traag.
Zwakke handhaving van de regels
Op papier golden de Europese begrotingsregels van maximaal 3 procent tekort en 60 procent schuld. In de praktijk werden ze vaak overtreden zonder dat er echte gevolgen volgden. Bovendien bleek dat de cijfers van Griekenland niet betrouwbaar waren.
De vicieuze cirkel tussen banken en overheden
Als een overheid in de problemen komt, dalen de staatsobligaties in waarde en lijden de banken die ze bezitten verlies. Als banken omvallen, moet de overheid ze redden, waardoor de staatsschuld weer oploopt. Die wederzijdse afhankelijkheid wordt de doom loop genoemd. In Ierland en Spanje begon de crisis vooral bij de banken; in Griekenland vooral bij de overheid.
Tijdlijn van de eurocrisis
- 1999
De euro wordt giraal ingevoerd. De rentes in de eurolanden lopen in de jaren daarna sterk naar elkaar toe.
- 2008
Lehman Brothers valt op 15 september. Overheden in heel Europa steunen hun banken, waardoor tekorten en schulden oplopen.
- eind 2009
De nieuwe Griekse regering maakt bekend dat het begrotingstekort veel groter is dan eerder gemeld. Beleggers verliezen vertrouwen.
- mei 2010
Eerste steunpakket voor Griekenland door eurolanden en het IMF, in ruil voor bezuinigingen en hervormingen. Kort daarna wordt het tijdelijke noodfonds EFSF opgericht.
- 2010-2011
Ierland (2010) en Portugal (2011) vragen eveneens steun aan.
- 2012
Griekenland krijgt een tweede steunpakket en private schuldeisers schrijven een groot deel van hun vorderingen af. Spanje krijgt steun voor zijn banken. Het permanente noodfonds ESM gaat van start.
- juli 2012
ECB-president Mario Draghi zegt dat de ECB zal doen “whatever it takes” om de euro te behouden. De rentes op Zuid-Europese staatsobligaties dalen daarna sterk.
- 2013
Cyprus krijgt steun; daarbij moeten ook grote spaarders en schuldeisers van banken meebetalen.
- 2014
De grootste banken in de eurozone komen onder direct toezicht van de ECB: de eerste pijler van de bankenunie.
- 2015
Nieuwe spanningen rond Griekenland, met een referendum en een derde steunpakket.
- 2018
Griekenland verlaat het laatste steunprogramma.
Hoe werden de problemen bestreden?
Noodfondsen: EFSF en ESM
De eurolanden hadden in 2010 geen instrument om een land in nood te helpen. Daarom werd het EFSF opgericht, een tijdelijk fonds dat geld leende op de kapitaalmarkt met garanties van de eurolanden. In 2012 volgde het permanente ESM, waarin de eurolanden kapitaal storten. Beide fondsen lenen tegen lage rente en lenen dat door aan landen in nood, altijd onder strenge voorwaarden.
Voorwaarden: bezuinigen en hervormen
Steun kwam nooit gratis. Landen moesten bezuinigen, belastingen verhogen en hun arbeidsmarkt, pensioenen en overheid hervormen. Toezicht lag bij de Europese Commissie, de ECB en het IMF. Over die aanpak zijn economen het tot op de dag van vandaag oneens. Voorstanders wijzen erop dat landen zonder hervormingen nooit weer op eigen benen hadden kunnen staan. Critici stellen dat de bezuinigingen midden in een recessie de krimp en de werkloosheid onnodig verdiepten, vooral in Griekenland.
De rol van de ECB
Het keerpunt kwam van de centrale bank. Draghi’s belofte in juli 2012 werd kort daarna uitgewerkt in een programma waarmee de ECB onder voorwaarden onbeperkt staatsobligaties van een land in nood kon kopen. Dat programma is nooit gebruikt: alleen de dreiging was genoeg om beleggers gerust te stellen. Later kocht de ECB via haar grote opkoopprogramma op grote schaal obligaties, zie kwantitatieve verruiming.
Stel, een land heeft een staatsschuld van 100 miljard euro en moet elk jaar 10 miljard daarvan herfinancieren. Bij een rente van 2 procent kost die nieuwe lening 0,2 miljard euro rente per jaar. Eisen beleggers 10 procent, dan wordt dat 1 miljard euro per jaar: vijf keer zoveel. Na vijf jaar herfinancieren is de jaarlijkse rentelast op die 50 miljard bij 10 procent 5 miljard euro, tegen 1 miljard bij 2 procent. Een hogere rente vergroot het tekort, wat beleggers nog banger maakt. Zo kan een land in een neerwaartse spiraal belanden. De getallen zijn fictief.
De rol van Nederland
Nederland was geen crisisland, maar wel een belangrijke betaler en borg. Via het EFSF stond Nederland garant voor leningen aan andere landen, en in het ESM stortte en garandeerde Nederland kapitaal naar rato van de omvang van zijn economie. Politiek lag dat gevoelig: het debat ging steeds over de vraag of Nederlandse belastingbetalers voor de schulden van andere landen moesten opdraaien.
De Nederlandse regering hoorde in Europa bij de groep landen die streng vasthield aan voorwaarden, begrotingsdiscipline en betrokkenheid van het IMF. Van 2013 tot 2018 was de Nederlandse minister van Financiën Jeroen Dijsselbloem voorzitter van de Eurogroep, het overleg van de ministers van Financiën van de eurolanden. Ook in eigen land waren de gevolgen voelbaar: na de crisis moest Nederland zelf bezuinigen om het eigen tekort onder 3 procent te krijgen.
Goed om te weten: een garantie kost pas geld als een land niet terugbetaalt. Of de steunleningen Nederland per saldo geld hebben gekost of opgeleverd, hangt af van de afloop tot de laatste aflossing; die looptijden zijn zeer lang.
Lessen en de bankenunie
De eurocrisis liet zien dat een gemeenschappelijke munt zonder gemeenschappelijke instrumenten kwetsbaar is. Europa trok een aantal lessen:
| Probleem | Antwoord |
|---|---|
| Geen vangnet voor landen in nood | Het permanente noodfonds ESM |
| Regels werden niet gehandhaafd | Strengere en later herziene begrotingsregels, meer Europees toezicht op nationale begrotingen |
| Nationale toezichthouders keken weg | Bankenunie: grote banken onder direct ECB-toezicht sinds 2014 |
| Belastingbetalers redden banken | Afspraken dat aandeelhouders en schuldeisers eerst verliezen dragen bij een bankfaillissement |
| Paniek op de obligatiemarkt | Een ECB die heeft laten zien dat ze kan ingrijpen |
De bankenunie bestaat in algemene zin uit drie onderdelen: gemeenschappelijk toezicht, een gemeenschappelijke aanpak voor het afwikkelen van banken die omvallen, en een gezamenlijk depositogarantiestelsel. Die laatste pijler is nog niet af; elk land heeft nog een eigen stelsel, met dezelfde garantie van 100.000 euro per persoon per bank. Zie ook bankrun en depositogarantie.
Voor scholieren: bij vragen over de eurocrisis gaat het vaak om het verschil tussen een land met een eigen munt en een land in een muntunie. Een land met een eigen munt kan devalueren en heeft een eigen centrale bank. Een euroland kan dat niet en moet zich aanpassen via lonen, prijzen en de begroting. Leg dus altijd uit welk aanpassingsmechanisme ontbreekt.
Veelgestelde vragen
Wanneer begon de eurocrisis?
De eurocrisis wordt meestal gedateerd vanaf 2010, toen Griekenland in mei het eerste steunpakket kreeg. De spanningen begonnen eind 2009, toen bleek dat het Griekse tekort veel groter was dan gemeld.
Wat is het verschil tussen het EFSF en het ESM?
Het EFSF (2010) was een tijdelijk noodfonds dat leende met garanties van de eurolanden. Het ESM (2012) is permanent en heeft eigen kapitaal, gestort en toegezegd door de eurolanden.
Waarom stapte Griekenland niet uit de euro?
Uittreden zou een enorme schok zijn geweest: schulden in euro’s, kapitaalvlucht en bankruns. Zowel Griekenland als de andere eurolanden vonden dat risico te groot. Het verdrag kent bovendien geen procedure om alleen de euro te verlaten.
Kan een eurocrisis opnieuw gebeuren?
Een schuldencrisis is nooit uitgesloten, maar de eurozone heeft nu een noodfonds, Europees bankentoezicht en een centrale bank die heeft laten zien dat ze kan ingrijpen. Hoge schulden in sommige landen blijven wel een risico.
