Een bankrun is een situatie waarin veel klanten tegelijk hun geld van een bank willen halen, uit angst dat de bank omvalt. Omdat een bank nooit al het spaargeld direct beschikbaar heeft, kan zo’n run een bank echt in de problemen brengen. Om dat te voorkomen bestaat het depositogarantiestelsel: valt een bank om, dan krijg je je tegoed terug tot 100.000 euro per persoon per bank.
In het kort
- Banken houden maar een klein deel van het geld van klanten direct beschikbaar; de rest zit in leningen en beleggingen.
- Bij een bankrun wil iedereen tegelijk zijn geld terug, wat zelfs een gezonde bank kan doen omvallen.
- De depositogarantie dekt tegoeden op betaal-, spaar- en depositorekeningen tot 100.000 euro per persoon per bank.
- Beleggingen zoals aandelen en obligaties vallen er niet onder, en crypto ook niet.
- DNB voert de regeling in Nederland uit en houdt toezicht op banken.
Waarom een bank nooit al je geld in kas heeft
Als je 5.000 euro op een spaarrekening zet, ligt dat geld niet in een kluis met jouw naam erop. Je hebt een vordering op de bank. De bank gebruikt haar geld om hypotheken en bedrijfsleningen te verstrekken en houdt maar een klein deel aan als direct beschikbare reserve. Dit heet fractioneel bankieren: slechts een fractie van de tegoeden is direct gedekt door liquide middelen.
Daar is in normale tijden niets mis mee. Op een gewone dag haalt maar een klein deel van de klanten geld weg, en daar staan weer nieuwe stortingen tegenover. Bovendien ontstaat een groot deel van het spaargeld juist doordat banken leningen verstrekken; hoe dat werkt, lees je in hoe ontstaat geld? Het systeem draait op vertrouwen, en dat is meteen de zwakke plek.
Een denkbeeldige bank heeft 1.000 miljoen euro aan tegoeden van klanten. Daarvan heeft ze 100 miljoen euro direct beschikbaar (reserves en snel verkoopbare bezittingen); de overige 900 miljoen euro zit vast in hypotheken en leningen met een looptijd van jaren. Op een normale dag haalt 1 procent van de klanten geld weg: 1.000 × 0,01 = 10 miljoen euro. Dat is geen probleem. Willen klanten in een paar dagen 20 procent opnemen, dan is dat 1.000 × 0,20 = 200 miljoen euro, twee keer zoveel als de bank direct kan betalen. De bank moet dan leningen of beleggingen met verlies verkopen, of kan niet meer betalen.
Hoe een bankrun verloopt
Een bankrun is een klassiek voorbeeld van een selffulfilling prophecy: de angst dat iets gebeurt, zorgt ervoor dat het ook gebeurt. Een vereenvoudigd verloop:
- Twijfel: er komt slecht nieuws of een gerucht naar buiten over verliezen bij een bank.
- Eerste opnames: voorzichtige klanten halen hun geld weg. Wie als eerste is, krijgt zijn geld zeker terug.
- Zichtbare onrust: anderen zien dat geld wordt weggehaald en volgen. Ook wie de bank eigenlijk vertrouwt, denkt: als iedereen weggaat, kan ik beter ook gaan.
- Brandverkoop: de bank moet bezittingen snel en met korting verkopen om aan alle opnames te voldoen. Die verliezen maken haar echt zwakker.
- Omvallen of ingrijpen: de bank kan niet meer betalen, tenzij de centrale bank, de toezichthouder of de overheid ingrijpt.
Tegenwoordig gaat dit sneller dan vroeger. Er staan geen rijen meer voor het bankloket: met een bankapp maak je in een minuut je hele saldo over naar een andere bank. Ook sociale media kunnen onrust in korte tijd verspreiden.
Goed om te weten: een bankrun kan ook andere banken raken. Als klanten bij de ene bank hun geld kwijt dreigen te raken, gaan ze twijfelen aan vergelijkbare banken. Dat heet besmetting. Daarom grijpen overheden en centrale banken in een crisis vaak snel in, zoals tijdens de kredietcrisis van 2008.
Een Nederlands voorbeeld
In 2009 ging in Nederland DSB Bank failliet, nadat veel klanten in korte tijd hun spaargeld hadden weggehaald. Spaarders konden daarna een beroep doen op de depositogarantie. Het voorbeeld laat zien dat een bankrun ook in een land met streng toezicht kan voorkomen.
Wat de depositogarantie dekt
Het depositogarantiestelsel is er om twee redenen. Het beschermt spaarders met een gewoon bedrag op de bank, en het haalt de prikkel voor een bankrun weg: wie weet dat zijn geld veilig is, hoeft niet in paniek naar een andere bank te rennen. De regeling geldt in de hele Europese Unie met dezelfde grens.
| Wel gedekt | Niet gedekt |
|---|---|
| Betaalrekeningen | Aandelen, obligaties en beleggingsfondsen |
| Spaarrekeningen | Cryptomunten, ook als je die via een app koopt |
| Depositorekeningen (vastgezet spaargeld) | Het deel van je tegoed boven 100.000 euro per bank |
| Tegoeden van veel bedrijven en verenigingen | Tegoeden van onder meer banken, verzekeraars en overheden |
Voor beleggingen bestaat een aparte regeling, maar die beschermt niet tegen koersverlies. Zij geldt alleen als een beleggingsinstelling je effecten niet kan teruggeven, bijvoorbeeld door fraude of een faillissement. Voor de voorwaarden en de bedragen van beide regelingen kun je kijken op dnb.nl.
Per persoon, per bank
De grens van 100.000 euro geldt per persoon per bank. Dat heeft een paar gevolgen:
- Heb je bij één bank een betaal- en een spaarrekening, dan tellen die bij elkaar op.
- Heb je een gezamenlijke rekening met je partner, dan telt het tegoed voor ieder voor de helft mee, tenzij anders is afgesproken. Samen kom je dan tot 200.000 euro.
- Sommige banken werken met meerdere merknamen onder één bankvergunning. Dan geldt de grens één keer voor alle merken samen.
- Bij een bank met een vergunning uit een ander EU-land geldt het garantiestelsel van dat land, met dezelfde grens.
Anna heeft 30.000 euro op haar betaalrekening en 90.000 euro op een spaarrekening bij dezelfde bank. Samen is dat 30.000 + 90.000 = 120.000 euro. Valt de bank om, dan krijgt ze via de depositogarantie 100.000 euro terug. De overige 120.000 − 100.000 = 20.000 euro valt erbuiten; die kan ze alleen terugkrijgen als er na afwikkeling van het faillissement nog geld over is. Had ze het verdeeld over twee banken met elk een eigen vergunning, dan was het hele bedrag gedekt.
Voor bepaalde tijdelijk hoge saldi, bijvoorbeeld kort na de verkoop van een eigen woning, gelden onder voorwaarden aanvullende regels. Ook die staan op dnb.nl.
De rol van DNB
De Nederlandsche Bank speelt een dubbele rol. Ze voert de depositogarantie uit: valt een bank om, dan zorgt DNB dat spaarders hun geld terugkrijgen. Het geld daarvoor komt in de eerste plaats uit een fonds dat de banken zelf vullen met premies, zodat niet de belastingbetaler de rekening krijgt.
Daarnaast houdt DNB toezicht op banken, samen met de ECB, die sinds 2014 direct toezicht houdt op de grote banken. Toezichthouders eisen dat banken voldoende eigen vermogen hebben om verliezen op te vangen en genoeg liquide middelen om een golf van opnames te doorstaan. In noodgevallen kan de centrale bank een bank die in principe gezond is, maar tijdelijk geld tekortkomt, extra liquiditeit verschaffen. Meer over deze taken lees je in wat doet DNB?
Veelgemaakte denkfouten
- “Een bankrun betekent dat de bank slecht was.” Niet altijd. Ook een bank met goede leningen kan omvallen als iedereen tegelijk zijn geld opeist, omdat die leningen niet direct in geld om te zetten zijn.
- “Alles wat bij een bank staat, is gedekt.” Nee. Alleen tegoeden tot 100.000 euro per persoon per bank, en geen beleggingen.
- “De garantie is per rekening.” Nee, per persoon per bank. Drie spaarrekeningen bij dezelfde bank tellen samen.
Wat betekent dit voor jou?
Voor de meeste huishoudens is spaargeld bij een bank met een Europese vergunning goed beschermd. Heb je meer dan 100.000 euro aan spaargeld, dan kan het zinvol zijn om na te gaan bij welke banken en onder welke vergunning dat geld staat. Controleer bij een spaarproduct ook altijd of het echt om een bankrekening gaat of om een belegging. Wil je weten wat inflatie met je spaargeld doet, lees dan sparen en inflatie. Dit is algemene uitleg, geen persoonlijk advies.
Voor scholieren: bij een vraag over een bankrun leg je de redenering in stappen uit: banken houden maar een deel van de tegoeden liquide aan, dus kunnen ze niet iedereen tegelijk uitbetalen, dus kan angst leiden tot een run die de angst bevestigt. Laat daarna zien hoe de depositogarantie die keten doorbreekt: als spaarders zeker zijn van hun geld, is er minder reden om het weg te halen.
Veelgestelde vragen
Hoeveel spaargeld is gegarandeerd?
Tot 100.000 euro per persoon per bank. Dat geldt voor betaal-, spaar- en depositorekeningen samen.
Valt een gezamenlijke rekening onder de garantie?
Ja. Het tegoed telt voor beide rekeninghouders mee, meestal ieder voor de helft. Samen ben je dan tot 200.000 euro gedekt, als je geen ander tegoed bij die bank hebt.
Zijn mijn aandelen gedekt door de depositogarantie?
Nee. Beleggingen vallen niet onder de depositogarantie. Er bestaat wel een aparte regeling als een beleggingsinstelling je effecten niet kan teruggeven, maar die beschermt niet tegen koersverlies.
Wie betaalt de depositogarantie?
In de eerste plaats de banken zelf, via premies voor een garantiefonds. DNB voert de regeling uit.
Bronnen en meer informatie: DNB, Wijzer in geldzaken.
