De kredietcrisis van 2008 was een wereldwijde financiële crisis die begon op de Amerikaanse huizenmarkt. Banken hadden op grote schaal hypotheken verstrekt aan mensen die die eigenlijk niet konden betalen (subprime-hypotheken), die leningen verpakt in complexe beleggingsproducten en over de hele wereld doorverkocht. Toen de huizenprijzen daalden, wist niemand meer welke bank hoeveel risico liep. Banken stopten met elkaar geld lenen, de Amerikaanse zakenbank Lehman Brothers ging op 15 september 2008 failliet en overheden moesten banken redden, ook in Nederland.
In het kort
- De oorzaak lag bij riskante Amerikaanse hypotheken die via securitisatie over het hele financiële systeem waren verspreid.
- Het faillissement van Lehman Brothers op 15 september 2008 zette het wantrouwen tussen banken op scherp.
- In Nederland nam de staat in oktober 2008 de Nederlandse delen van Fortis en ABN AMRO over en kreeg ING kapitaalsteun.
- De crisis leidde tot een diepe recessie en later tot de eurocrisis.
- Sindsdien moeten banken meer eigen vermogen aanhouden en staan grote banken onder Europees toezicht.
Hoe kon het zo ver komen? De oorzaken stap voor stap
Een financiële crisis heeft zelden één oorzaak. Bij de kredietcrisis werkten een paar ontwikkelingen elkaar in de hand.
1. Goedkoop geld en stijgende huizenprijzen
Begin jaren 2000 was de rente in de Verenigde Staten laag. Lenen was goedkoop, de vraag naar huizen nam toe en de huizenprijzen stegen jaar na jaar. Zolang prijzen stijgen, lijkt een hypotheek weinig risico te hebben: kan iemand niet meer betalen, dan wordt het huis verkocht en is de schuld alsnog afgelost.
2. Subprime-hypotheken
Geldverstrekkers gingen daardoor steeds makkelijker leningen geven, ook aan mensen met een laag of onzeker inkomen of een slechte betalingsgeschiedenis. Dat zijn subprime-hypotheken: leningen onder de normale kwaliteitsstandaard. Vaak begonnen ze met een lage lokrente die na een paar jaar fors omhoog ging.
3. Securitisatie: leningen doorverkopen
De geldverstrekker hield die hypotheken vaak niet zelf. Ze werden gebundeld en omgezet in verhandelbare effecten. Dat heet securitisatie. Beleggers kochten zo’n pakket en kregen daarvoor de rente- en aflossingsbetalingen van duizenden huiseigenaren. De pakketten werden opgeknipt in lagen met een verschillend risico, en de veiligste lagen kregen van kredietbeoordelaars vaak de hoogste beoordeling.
Huizenkoper sluit hypotheek af → geldverstrekker verkoopt de hypotheek door → een bank bundelt duizenden hypotheken tot één effect → het effect wordt in lagen opgeknipt → beleggers en banken over de hele wereld kopen die lagen. Wie de lening verstrekte, droeg het risico dus niet meer zelf.
Daar zat een belangrijke prikkel: wie een lening doorverkoopt, heeft minder belang bij een zorgvuldige beoordeling van de koper. Bovendien raakte het risico zo verspreid dat niemand meer goed kon overzien waar het terechtkwam.
4. Te weinig buffers
Veel banken financierden hun beleggingen grotendeels met geleend geld en hadden relatief weinig eigen vermogen. Dat vergroot de winst in goede tijden, maar ook het verlies in slechte tijden. Daarnaast leenden ze veel kortlopend geld op de geldmarkt om langlopende beleggingen te financieren. Droogt die kortlopende financiering op, dan zit een bank direct in de problemen.
Stel, een bank heeft 100 miljard euro aan bezittingen, gefinancierd met 3 miljard eigen vermogen en 97 miljard schulden. Dalen de bezittingen 3 procent in waarde, dan is dat 3 miljard verlies (100 × 0,03). Het volledige eigen vermogen is dan weg. Had de bank 10 miljard eigen vermogen gehad, dan bleef er na hetzelfde verlies nog 7 miljard over (10 − 3).
Tijdlijn van de kredietcrisis
- Begin jaren 2000
Lage rente in de VS, sterk stijgende huizenprijzen en een snelle groei van subprime-hypotheken en securitisatie.
- Rond 2006
De Amerikaanse huizenprijzen houden op met stijgen en gaan dalen. Steeds meer huiseigenaren kunnen hun hypotheek niet meer betalen, vooral nadat hun lokrente afloopt.
- 2007
Beleggingsproducten met subprime-hypotheken verliezen fors aan waarde. Banken worden wantrouwig tegenover elkaar en de geldmarkt raakt verstopt. Centrale banken, ook de ECB, schieten banken met extra liquiditeit te hulp.
- 15 september 2008
Lehman Brothers gaat failliet. Het wantrouwen slaat om in paniek: banken lenen elkaar vrijwel niets meer en beurskoersen kelderen wereldwijd.
- Oktober 2008
Overheden grijpen in. De Nederlandse staat neemt de Nederlandse delen van Fortis en ABN AMRO over en ING krijgt kapitaalsteun. Centrale banken, waaronder de ECB, verlagen de rente.
- 2009
De wereldeconomie belandt in een diepe recessie. Ook de Nederlandse economie krimpt flink.
- Mei 2010
Eerste steunpakket voor Griekenland: de bankencrisis is overgegaan in de eurocrisis.
- Februari 2013
SNS Reaal wordt genationaliseerd, een late naschok in Nederland.
- 2014
Grote banken in het eurogebied komen onder direct toezicht van de ECB.
Waarom Lehman het kantelpunt was
Voor 15 september 2008 gingen veel mensen ervan uit dat de Amerikaanse overheid een grote bank niet zou laten vallen. Toen Lehman toch failliet ging, veranderde dat beeld in één keer. Elke bank vroeg zich af welke andere bank de volgende kon zijn en hoeveel slechte beleggingen die op de balans had. Omdat niemand dat precies wist, leende niemand nog aan een ander. Dat is de kern van een vertrouwenscrisis: het probleem is niet alleen dat er verliezen zijn, maar dat onduidelijk is wie ze draagt.
Ook spaarders werden onrustig. Als veel mensen tegelijk hun geld van een bank halen, kan zelfs een gezonde bank omvallen. Hoe dat werkt en waarom het depositogarantiestelsel (tot 100.000 euro per persoon per bank) dat moet voorkomen, lees je in bankrun en depositogarantie.
Bankenreddingen in Nederland
| Bank | Wanneer | Wat de staat deed |
|---|---|---|
| Fortis (Nederlandse delen) en ABN AMRO | Oktober 2008 | Overname door de staat |
| ING | Oktober 2008 | Kapitaalsteun: de staat versterkte het eigen vermogen |
| SNS Reaal | Februari 2013 | Nationalisatie |
Waarom redt een overheid een bank, terwijl een gewoon bedrijf failliet mag gaan? Banken beheren het spaargeld en de betaalrekeningen van miljoenen mensen en lenen geld uit aan bedrijven. Valt een grote bank om, dan kan dat het hele betalingsverkeer en de kredietverlening stilleggen. Critici wijzen op de keerzijde: als banken weten dat ze gered worden, nemen ze meer risico. Economen noemen dat moreel risico. Het probleem van banken die “te groot zijn om te laten vallen” is sindsdien een centraal thema in het toezicht.
De gevolgen voor de economie
- Recessie: banken werden terughoudend met lenen, bedrijven investeerden minder en de wereldhandel kromp. Wat een recessie precies is, lees je in een apart artikel.
- Overheidsfinanciën: reddingen, lagere belastinginkomsten en hogere uitkeringen lieten tekorten en schulden oplopen. Dat zette later bezuinigingen in gang (zie staatsschuld en begrotingstekort).
- Eurocrisis: in een aantal eurolanden raakten banken en overheden met elkaar verstrengeld. Dat leidde vanaf 2010 tot de eurocrisis.
- Woningmarkt: ook in Nederland daalden de huizenprijzen in de jaren na de crisis en kwamen veel huiseigenaren “onder water” te staan.
- Rente: centrale banken verlaagden de rente sterk en gingen later obligaties opkopen. In het eurogebied leidde dat uiteindelijk tot een negatieve rente en kwantitatieve verruiming.
Welke lessen zijn er getrokken?
Na de crisis zijn de regels voor banken op veel punten aangescherpt. In algemene zin:
- Strengere kapitaaleisen: banken moeten meer eigen vermogen aanhouden, zodat ze verliezen zelf kunnen opvangen. Dit is internationaal afgesproken in de Bazel-akkoorden.
- Liquiditeitseisen: banken moeten genoeg direct beschikbare middelen hebben om een periode van onrust te overbruggen.
- Europees toezicht: sinds 2014 staan grote banken in het eurogebied onder direct toezicht van de ECB; kleinere banken blijven onder toezicht van nationale toezichthouders zoals DNB.
- Afwikkeling zonder belastinggeld: er zijn regels gekomen om een bank in problemen te kunnen afwikkelen, waarbij aandeelhouders en beleggers eerst verliezen dragen voordat er belastinggeld aan te pas komt.
- Stresstests: toezichthouders toetsen regelmatig of banken een zware economische tegenslag zouden doorstaan.
Of dat genoeg is, daarover verschillen de meningen. Sommige economen vinden dat banken nog steeds met te weinig eigen vermogen werken. Anderen waarschuwen dat te strenge eisen de kredietverlening aan bedrijven en huishoudens onnodig afremmen.
Voor scholieren: bij een vraag over de kredietcrisis wordt vaak gevraagd naar de keten van oorzaak en gevolg. Een veelgemaakte fout is alleen “hebzuchtige bankiers” noemen. Laat het mechanisme zien: lage rente → stijgende huizenprijzen → ruime kredietverlening → securitisatie verspreidt het risico → prijzen dalen → verliezen en wantrouwen → banken lenen niet meer → minder investeringen en bestedingen → recessie.
Veelgestelde vragen
Wat betekent subprime?
Subprime betekent letterlijk “onder de beste kwaliteit”. Het gaat om leningen aan mensen met een verhoogd risico dat ze niet kunnen terugbetalen, bijvoorbeeld door een laag of onzeker inkomen of een slechte betalingsgeschiedenis.
Waarom heet het de kredietcrisis?
Krediet betekent lenen op basis van vertrouwen. In de crisis verdween dat vertrouwen: banken durfden elkaar en hun klanten geen geld meer te lenen. Het krediet droogde op.
Was mijn spaargeld in 2008 in gevaar?
Spaargeld valt binnen het depositogarantiestelsel. Tegenwoordig is dat gegarandeerd tot 100.000 euro per persoon per bank. Daarnaast greep de overheid in om grote banken overeind te houden.
Kan zo’n crisis opnieuw gebeuren?
Een financiële crisis is nooit uit te sluiten. Banken hebben nu wel grotere buffers en het toezicht is strenger, waardoor de kans kleiner en de klap minder hard zou moeten zijn. Nieuwe risico’s kunnen ontstaan op plekken waar minder toezicht is.
