Moral hazard (in het Nederlands ook moreel risico) is het verschijnsel dat mensen zich minder voorzichtig gedragen zodra een ander het risico draagt, bijvoorbeeld omdat ze verzekerd zijn. Averechtse selectie betekent dat vooral de ‘slechte risico’s’ een contract willen afsluiten, omdat de andere partij hen niet van de goede risico’s kan onderscheiden. Beide ontstaan door informatieasymmetrie: de ene partij weet meer dan de andere. Het verschil zit in de timing. Averechtse selectie speelt vóór het afsluiten van een contract (verborgen eigenschappen), moral hazard erna (verborgen gedrag).
In het kort
- Informatieasymmetrie: koper en verkoper, of verzekerde en verzekeraar, weten niet even veel.
- Averechtse selectie (vooraf): vooral mensen met een hoog risico sluiten een verzekering af, waardoor de premie stijgt en goede risico’s afhaken.
- Moral hazard (achteraf): wie verzekerd is, let minder op, omdat de schade toch wordt vergoed.
- Oplossingen: eigen risico, bonus-malus, keuringen, garanties, verplichte verzekering en acceptatieplicht.
- Het is een vorm van marktfalen; de markt kan erdoor zelfs helemaal verdwijnen.
De markt voor ‘lemons’
Het bekendste voorbeeld komt van de econoom George Akerlof, die in 1970 een artikel schreef over de markt voor tweedehands auto’s: The Market for Lemons. Een ‘lemon’ is Amerikaans voor een auto met verborgen gebreken. Akerlof kreeg in 2001 samen met Michael Spence en Joseph Stiglitz de Nobelprijs voor economie voor hun werk over markten met asymmetrische informatie.
De redenering gaat zo. De verkoper weet of zijn auto goed is; de koper niet. De koper wil daarom hooguit een gemiddelde prijs betalen. Voor eigenaren van goede auto’s is die prijs te laag, dus zij verkopen niet. Daardoor stijgt het aandeel slechte auto’s op de markt, zakt de prijs die kopers willen betalen verder en haken nog meer goede verkopers af. In het uiterste geval blijven alleen ‘lemons’ over.
Er zijn evenveel goede auto’s (waard 10.000 euro) als slechte (waard 4.000 euro). Een koper die het verschil niet ziet, wil gemiddeld (10.000 + 4.000) / 2 = 7.000 euro betalen. Eigenaren van goede auto’s willen daar niet voor verkopen. Kopers die dat doorhebben, weten dat ze voor 7.000 euro vooral slechte auto’s krijgen, en bieden nog maar 4.000 euro. De markt voor goede tweedehands auto’s is verdwenen, terwijl er kopers en verkopers zijn die bij een prijs tussen de 7.000 en 10.000 euro allebei tevreden zouden zijn.
Averechtse selectie bij verzekeringen
Een verzekeraar die niet weet wie gezond is en wie niet, rekent één gemiddelde premie. Voor gezonde mensen is die premie hoog in verhouding tot hun verwachte kosten, voor mensen met een hoger risico juist gunstig. Is de verzekering vrijwillig, dan haken gezonde mensen af. De gemiddelde kosten per verzekerde stijgen, de premie gaat omhoog, en weer haken er mensen af. Economen noemen dat een doodsspiraal.
De Nederlandse basisverzekering voor zorg laat zien hoe je dat kunt doorbreken:
- Verzekeringsplicht: iedereen die in Nederland woont of werkt, moet een basisverzekering hebben. Gezonde mensen kunnen dus niet afhaken.
- Acceptatieplicht: verzekeraars moeten iedereen voor de basisverzekering accepteren, tegen dezelfde premie per polis.
- Risicoverevening: verzekeraars met veel verzekerden met hoge zorgkosten krijgen een compensatie uit een fonds, zodat ze geen reden hebben om ‘dure’ klanten te weren.
Bij aanvullende verzekeringen geldt die acceptatieplicht niet; daar mogen verzekeraars wel vragen stellen of mensen weigeren.
Moral hazard: minder voorzichtig door een verzekering
Wie een allriskverzekering op zijn fiets heeft, zet hem misschien iets sneller niet op slot. Wie volledig verzekerd is voor zorgkosten, gaat misschien eerder naar de dokter voor iets kleins. De verzekeraar kan dat gedrag niet zien en dus niet in de premie verwerken. Dat is moral hazard.
Oplossingen laten de verzekerde een deel van het risico zelf dragen:
| Instrument | Hoe werkt het? | Voorbeeld |
|---|---|---|
| Eigen risico | De eerste kosten betaal je zelf | Verplicht eigen risico in de zorgverzekering |
| Eigen bijdrage | Je betaalt een deel van elke declaratie | Bijdrage voor bepaalde hulpmiddelen |
| Bonus-malus | Schadevrije jaren leveren korting op, schade kost korting | Autoverzekering |
| Voorwaarden | Uitkering alleen als je voorzorg nam | Fiets moet op slot staan, goedgekeurd slot |
Moral hazard speelt ook buiten verzekeringen. Banken die verwachten dat de overheid ze redt als het misgaat, kunnen meer risico nemen dan goed is: het too big to fail-probleem dat na de kredietcrisis van 2008 veel aandacht kreeg. Het depositogarantiestelsel beschermt spaarders tot 100.000 euro per persoon per bank, maar haalt ook een deel van de prikkel weg om op de veiligheid van je bank te letten. Daarom gelden er strenge buffereisen voor banken; zie bankrun en depositogarantie.
Signaling en screening
Partijen proberen de informatiekloof ook zelf te dichten:
- Signaling: de partij die meer weet, laat iets zien wat moeilijk na te doen is. Een verkoper geeft garantie; een sollicitant laat een diploma zien. Michael Spence werkte uit hoe een diploma kan werken als signaal van bekwaamheid.
- Screening: de partij die minder weet, zoekt informatie. Een koper laat een auto keuren; een verzekeraar vraagt een gezondheidsverklaring of biedt keuzes aan, zoals een hoger vrijwillig eigen risico tegen een lagere premie, waaruit blijkt welk risico iemand zelf inschat.
Voor scholieren: het onderscheid wordt vaak getoetst. Vraag jezelf af: speelt het probleem voordat het contract wordt gesloten (wie sluit af?), dan is het averechtse selectie. Speelt het na het afsluiten (hoe gedraagt de verzekerde zich?), dan is het moral hazard. Een eigen risico bestrijdt vooral moral hazard; een verzekeringsplicht vooral averechtse selectie. Zie ook collectieve goederen en marktfalen voor de andere vormen van marktfalen.
Veelgestelde vragen
Wat is moral hazard?
Het verschijnsel dat iemand minder voorzichtig handelt omdat een ander de gevolgen draagt, bijvoorbeeld omdat hij verzekerd is. Het ontstaat omdat de verzekeraar het gedrag niet kan controleren.
Wat is averechtse selectie?
Het verschijnsel dat vooral mensen met een hoog risico een verzekering afsluiten, omdat de verzekeraar goede en slechte risico’s niet kan onderscheiden. Daardoor stijgt de premie en haken de goede risico’s af.
Wat is het verschil tussen moral hazard en averechtse selectie?
Averechtse selectie gaat over verborgen eigenschappen vóór het sluiten van een contract. Moral hazard gaat over verborgen gedrag nadat het contract is gesloten.
Waarom is de basisverzekering verplicht?
Onder meer om averechtse selectie te voorkomen. Als gezonde mensen zouden kunnen afhaken, zou de premie voor de overgebleven verzekerden steeds verder stijgen.
