De oliecrisis van 1973 begon toen Arabische olieproducerende landen na de Jom Kipoeroorlog in oktober 1973 hun olieproductie beperkten en een olieboycot instelden tegen landen die Israël steunden, waaronder Nederland. De olieprijs schoot omhoog, in Nederland kwamen er eind 1973 autoloze zondagen, en westerse economieën raakten in de jaren daarna in een periode van stagflatie: hoge inflatie en tegelijk stagnerende groei en oplopende werkloosheid. De crisis is het schoolvoorbeeld van een aanbodschok.
In het kort
- Aanleiding: de Jom Kipoeroorlog (oktober 1973) en de olieboycot die daarop volgde.
- Nederland werd direct getroffen door de boycot; de regering voerde autoloze zondagen in.
- Economisch was het een aanbodschok: produceren werd overal duurder.
- Het gevolg was stagflatie, die de toen gangbare economische theorie op de proef stelde.
- De energiecrisis van 2022 vertoont overeenkomsten, maar ook belangrijke verschillen.
Tijdlijn van de oliecrisis
- 1971
President Nixon beëindigt de inwisselbaarheid van de dollar in goud. Het systeem van vaste wisselkoersen van Bretton Woods (1944) valt uiteen. De wereldeconomie gaat de jaren zeventig in met al oplopende inflatie.
- Oktober 1973
Begin van de Jom Kipoeroorlog tussen Israël en een coalitie van Arabische landen onder leiding van Egypte en Syrië. Arabische olieproducerende landen beperken hun productie en stellen een olieboycot in tegen landen die Israël steunen, waaronder de Verenigde Staten en Nederland.
- Eind 1973
De olieprijs is in korte tijd ongeveer verviervoudigd. In Nederland voert de regering autoloze zondagen in om brandstof te sparen. Beelden van lege snelwegen met fietsers en wandelaars worden het symbool van de crisis.
- 1974
Westerse economieën belanden in een recessie. Westerse landen richten het Internationaal Energieagentschap op om hun energiebeleid beter af te stemmen.
- Jaren zeventig
Hoge inflatie gaat samen met zwakke groei en oplopende werkloosheid: stagflatie. Lonen worden in veel landen automatisch aangepast aan de prijsstijging, wat de inflatie verder aanwakkert.
- 1979
Een tweede oliecrisis volgt, na de revolutie in Iran. De olieprijs stijgt opnieuw fors.
Waarom Nederland extra hard werd geraakt
Nederland had een bijzondere positie. Het land werd door de Arabische landen gezien als een steunpilaar van Israël en daarom, net als de Verenigde Staten, getroffen door een volledige olieboycot. Daarnaast is Rotterdam een belangrijke haven voor de aanvoer en verwerking van olie voor een groot deel van West-Europa. Een boycot van Nederland raakte daardoor ook de buurlanden.
De Nederlandse regering nam verschillende maatregelen om het verbruik te beperken. De bekendste waren de autoloze zondagen eind 1973: op zondag mocht er, op uitzonderingen na, niet met de auto worden gereden. Daarnaast werden burgers opgeroepen energie te besparen. In de praktijk was het tekort aan olie minder groot dan gevreesd, onder meer omdat olie via omwegen toch het land bereikte. Maar de psychologische impact was groot: het besef dat de welvaart afhing van energie uit het buitenland.
Goed om te weten: Nederland had in die tijd al een eigen energiebron van formaat in de vorm van aardgas uit Groningen. Dat dempte de klap voor de verwarming van woningen, maar voor vervoer en industrie bleef olie onmisbaar.
De economie: een aanbodschok
Economen maken onderscheid tussen vraagschokken en aanbodschokken. Bij een vraagschok verandert de vraag naar goederen en diensten, bijvoorbeeld doordat consumenten minder gaan uitgeven. Bij een aanbodschok verandert de mogelijkheid om te produceren. De oliecrisis was een duidelijke aanbodschok.
Het mechanisme in stappen:
- Energie wordt duurder. Olie is een grondstof voor vervoer, verwarming, de chemische industrie, kunstmest en plastic.
- Productiekosten stijgen in de hele economie. Vrijwel elk bedrijf gebruikt direct of indirect energie.
- Bedrijven verhogen hun prijzen en produceren minder, omdat sommige productie niet meer rendabel is.
- Koopkracht daalt. Huishoudens besteden meer aan energie en houden minder over voor andere uitgaven.
- Werkloosheid loopt op, terwijl de prijzen blijven stijgen.
- Lonen volgen de prijzen. Door automatische prijscompensatie en looneisen stijgen de kosten verder, en zo kan een loon-prijsspiraal ontstaan.
Het resultaat was stagflatie. Dat was een probleem voor beleidsmakers, want de gebruikelijke middelen werken bij een aanbodschok tegen elkaar in. Stimuleren om de werkloosheid te bestrijden maakt de inflatie erger; afremmen om de inflatie te bestrijden maakt de werkloosheid erger.
De les voor economen en beleidsmakers
De oliecrisis had blijvende gevolgen voor het economisch denken.
De Phillipscurve onder vuur
Tot de jaren zeventig gingen veel economen ervan uit dat er een stabiele afruil bestond tussen werkloosheid en inflatie: de Phillipscurve. Stagflatie liet zien dat dat verband niet vast is. Hoge inflatie en hoge werkloosheid konden wel degelijk samengaan.
De rol van verwachtingen
Als mensen hoge inflatie verwachten, bouwen ze die in hun loon- en prijsafspraken in. Daardoor kan inflatie hardnekkig worden, ook als de oorspronkelijke schok voorbij is. Die les maakte van het beheersen van inflatieverwachtingen een kerntaak van centrale banken.
Van keynesianisme naar monetarisme
De moeite die het keynesiaanse bestedingsbeleid had met stagflatie, gaf ruimte aan het monetarisme van Milton Friedman, die stelde dat inflatie op lange termijn een monetair verschijnsel is. Het debat tussen beide stromingen lees je in keynesianisme versus monetarisme.
Energiebeleid
Landen gingen energie besparen, strategische olievoorraden aanleggen en op zoek naar andere bronnen. Het besef dat energie een kwestie van economische veiligheid is, bleef.
Vergelijking met de energiecrisis van 2022
In 2022 schoten de energieprijzen opnieuw omhoog, na de Russische inval in Oekraïne in februari van dat jaar. Volgens het CBS was de inflatie in Nederland in 2022 gemiddeld 10,0 procent, met een piek van 14,5 procent in september. Hoe energie de inflatie aanjaagt, lees je in energieprijzen en inflatie.
| Kenmerk | Oliecrisis 1973 | Energiecrisis 2022 |
|---|---|---|
| Aanleiding | Jom Kipoeroorlog en olieboycot | Russische inval in Oekraïne |
| Belangrijkste energiebron | Olie | Vooral aardgas, en daarmee ook elektriciteit |
| Soort schok | Aanbodschok | Aanbodschok, na een periode van sterk herstel van de vraag na corona |
| Zichtbare maatregel in Nederland | Autoloze zondagen | Oproepen tot besparen en tijdelijke steun bij de energierekening |
| Geldsysteem | Net na het einde van Bretton Woods; nationale munten | Euro, met de ECB als centrale bank |
| Reactie centrale bank | In veel landen pas laat en aarzelend verkrapt | ECB verhoogde de rente vanaf juli 2022 in hoog tempo |
| Inflatie daarna | Jarenlang hoog | Daalde in Nederland naar 3,8 procent in 2023 en 3,3 procent in 2024 |
Het grootste verschil zit in de reactie. In de jaren zeventig lieten veel centrale banken de inflatie lang oplopen, en verwachtingen raakten ontankerd. In 2022 grepen centrale banken, met de lessen van toen in het achterhoofd, steviger in om te voorkomen dat hoge inflatie zich zou vastzetten. De depositorente van de ECB ging van negatief naar 4 procent in september 2023. Hoe dat werkt, lees je in de ECB-rente uitgelegd. Of dat de doorslag gaf of dat de energieprijzen vooral zelf daalden, daarover verschillen economen van mening; waarschijnlijk speelden beide een rol.
Voor scholieren: de oliecrisis is een klassiek voorbeeld van een aanbodschok. Leg in een antwoord de keten uit: hogere energieprijs, hogere productiekosten, hogere prijzen en minder productie, dus inflatie én oplopende werkloosheid. Een veelgemaakte fout is stagflatie verklaren met te veel vraag; bij een aanbodschok stijgen de prijzen juist terwijl de productie daalt. Benoem ook waarom het beleid in een dilemma zit.
Veelgestelde vragen
Wat was de oorzaak van de oliecrisis van 1973?
Na de Jom Kipoeroorlog in oktober 1973 beperkten Arabische olieproducerende landen hun productie en stelden ze een olieboycot in tegen landen die Israël steunden, waaronder Nederland. De olieprijs steeg daardoor sterk.
Waarom waren er autoloze zondagen?
Om brandstof te sparen tijdens de olieboycot. Eind 1973 mocht in Nederland op zondag, op uitzonderingen na, niet met de auto worden gereden.
Wat is het verband tussen de oliecrisis en stagflatie?
De hogere olieprijs maakte produceren overal duurder. Daardoor stegen de prijzen terwijl de productie daalde en de werkloosheid opliep. Die combinatie heet stagflatie.
Lijkt de energiecrisis van 2022 op die van 1973?
Beide waren aanbodschokken door een conflict, met sterk stijgende energieprijzen en hoge inflatie. Verschillen zijn de energiebron (olie toen, vooral gas in 2022) en de snellere reactie van de centrale bank in 2022.
