De meeste mensen denken dat geld wordt gedrukt door de overheid of de centrale bank. Dat geldt alleen voor munten en bankbiljetten, en die vormen maar een klein deel van alle geld. Het overgrote deel van het geld bestaat uit tegoeden op bankrekeningen. Dat geld ontstaat op een verrassende manier: wanneer een bank een lening verstrekt, schrijft ze het bedrag bij op de rekening van de klant. Daarmee is nieuw geld gecreëerd. Wordt de lening afgelost, dan verdwijnt dat geld weer.
Dit proces heet geldschepping. In dit artikel lees je stap voor stap hoe het werkt, welke rol de centrale bank speelt en waarom banken niet onbeperkt geld kunnen maken.
Wat is geld eigenlijk?
Geld heeft drie functies:
- Ruilmiddel: je kunt er goederen en diensten mee betalen.
- Rekeneenheid: prijzen worden erin uitgedrukt, zodat je kunt vergelijken.
- Oppotmiddel: je kunt er waarde mee bewaren voor later (al knaagt inflatie daaraan).
Economen onderscheiden twee soorten geld in de economie:
| Soort geld | Wie maakt het? | Voorbeeld |
|---|---|---|
| Chartaal geld | Centrale bank (biljetten) en overheid (munten) | Bankbiljetten en munten in je portemonnee |
| Giraal geld | Commerciële banken | Het saldo op je betaal- en spaarrekening |
Daarnaast bestaan er centralebankreserves: tegoeden die banken aanhouden bij de centrale bank. Daarmee betalen banken onderling. Gewone burgers kunnen daar niet direct over beschikken.
Geldschepping in vier stappen
Stel: je koopt een huis en sluit een hypotheek af van 300.000 euro.
- De bank beoordeelt je aanvraag. Ze kijkt naar je inkomen, de waarde van het huis en de regels voor verantwoord lenen.
- De bank boekt twee bedragen. Aan de ene kant noteert ze een vordering op jou van 300.000 euro (jouw schuld). Aan de andere kant zet ze 300.000 euro op een rekening, die naar de verkoper van het huis gaat.
- Er is nieuw geld ontstaan. De verkoper heeft nu 300.000 euro op zijn rekening, terwijl niemand anders er geld op heeft ingeleverd. De geldhoeveelheid is gegroeid.
- Bij aflossing verdwijnt het geld. Elke maand dat je aflost, vermindert zowel je schuld als de hoeveelheid geld in de economie.
Een veelgehoorde gedachte is dat banken het spaargeld van de ene klant uitlenen aan de andere. In werkelijkheid werkt het vaak andersom: leningen creëren deposito’s. De bank hoeft niet eerst spaargeld te verzamelen om een lening te kunnen verstrekken. Centrale banken, waaronder de Bank of England en DNB, hebben dit in publicaties uitgelegd.
Waarom kunnen banken dan niet onbeperkt geld maken?
Banken scheppen geld, maar ze zijn aan banden gelegd. De belangrijkste grenzen:
1. Vraag naar krediet
Een bank kan alleen geld scheppen als iemand wil lenen. Als bedrijven en huishoudens voorzichtig zijn, bijvoorbeeld in een recessie, groeit de geldhoeveelheid nauwelijks, hoe graag banken ook willen uitlenen.
2. Kredietwaardigheid
Banken lenen alleen uit aan klanten van wie ze verwachten dat die kunnen terugbetalen. Slechte leningen kosten de bank geld. Daarnaast gelden wettelijke regels, zoals leennormen voor hypotheken.
3. Kapitaaleisen
Toezichthouders verplichten banken om voldoende eigen vermogen (kapitaal) aan te houden ten opzichte van hun leningen. Meer leningen betekent meer kapitaal nodig. Lees over het toezicht in wat doet De Nederlandsche Bank?
4. Liquiditeit en reserves
Als klanten hun geld overmaken naar een andere bank, moet de bank dat onderling verrekenen met centralebankreserves. Een bank moet dus voldoende liquide middelen hebben. Daarnaast geldt in het eurogebied een kleine reserveverplichting bij de centrale bank.
5. De rente
De centrale bank beïnvloedt via haar beleidsrente wat lenen kost. Een hogere rente maakt lenen duurder en remt de geldschepping af. Een lagere rente maakt lenen aantrekkelijker.
Welke rol speelt de centrale bank?
De centrale bank maakt het basisgeld: bankbiljetten en de reserves van banken. Die reserves worden gebruikt voor betalingen tussen banken. De centrale bank kan reserves creëren door banken te lenen of door obligaties op te kopen, zoals bij kwantitatieve verruiming.
Het idee uit oudere leerboeken, dat de centrale bank via een vaste “geldvermenigvuldiger” precies bepaalt hoeveel geld banken maken, klopt in de praktijk niet zo eenvoudig. Centrale banken sturen tegenwoordig vooral op de prijs van geld (de rente), niet op een vaste hoeveelheid.
En de overheid?
In het eurogebied mag de centrale bank overheden niet rechtstreeks financieren. De overheid kan dus niet zomaar geld laten bijdrukken om tekorten te dekken. Wil de overheid meer uitgeven dan ze binnenkrijgt, dan moet ze lenen door obligaties uit te geven. Lees meer in staatsschuld en begrotingstekort.
Waarom dit ertoe doet
Het besef dat geld via kredietverlening ontstaat, verklaart een aantal zaken:
- Huizenprijzen: als banken meer hypotheekkrediet verstrekken, kunnen kopers hogere bedragen bieden. Krediet en huizenprijzen versterken elkaar. Zie waarom zijn huizen zo duur?
- Kredietcrises: als banken plotseling minder uitlenen, krimpt de geldhoeveelheid en kan de economie haperen.
- Inflatie: als de geldhoeveelheid veel sneller groeit dan de productie, kan dat de prijzen opdrijven.
Een korte geschiedenis van geld
Geld heeft door de eeuwen heen veel vormen gehad. Eerst waren er goederen met een eigen waarde, zoals schelpen, zout of edelmetaal. Later kwamen munten van goud en zilver, en daarna papiergeld dat inwisselbaar was voor goud. In de twintigste eeuw lieten landen die koppeling stap voor stap los. Sinds het begin van de jaren zeventig, toen de Verenigde Staten de inwisselbaarheid van de dollar voor goud beëindigden, zijn de grote munten van de wereld niet meer aan goud gekoppeld.
Tegenwoordig is het overgrote deel van het geld digitaal: getallen in de systemen van banken. Je betaalt met je pinpas of telefoon, en contant geld wordt steeds minder gebruikt. Daarom onderzoekt het Eurosysteem de mogelijkheid van een digitale euro: digitaal geld dat, net als contant geld, rechtstreeks door de centrale bank wordt uitgegeven. Dat zou geen vervanging van contant geld zijn, maar een aanvulling.
Veelgestelde vragen over geldschepping
Wie maakt het meeste geld?
Commerciële banken. Het grootste deel van de geldhoeveelheid bestaat uit giraal geld op bankrekeningen, dat ontstaat wanneer banken leningen verstrekken.
Verdwijnt geld echt als je een lening aflost?
Ja. Bij aflossing worden zowel de schuld als het tegoed waarmee je aflost uit de boeken gehaald. De totale geldhoeveelheid daalt daardoor.
Is geld nog gedekt door goud?
Nee. De euro is zogenoemd fiduciair geld: de waarde berust op vertrouwen en op het feit dat de euro wettig betaalmiddel is, niet op een goudvoorraad. Centrale banken, ook DNB, bezitten wel goud als reserve.
Lees verder in het dossier geld en centrale banken.
