Opportuniteitskosten, ook wel alternatieve kosten genoemd, zijn de waarde van het beste alternatief dat je opgeeft als je een keuze maakt. Kies je ervoor om een avond te werken, dan zijn de opportuniteitskosten bijvoorbeeld de avond met vrienden die je misloopt. Omdat tijd, geld en grondstoffen schaars zijn, heeft elke keuze zulke verborgen kosten, ook als je er geen euro voor betaalt.
In het kort
- Schaarste dwingt tot kiezen; kiezen betekent iets anders opgeven.
- Opportuniteitskosten zijn de waarde van het beste alternatief, niet van alle alternatieven samen.
- Ze tellen ook als er geen geld van eigenaar wisselt, bijvoorbeeld bij je eigen tijd.
- Sunk costs (verzonken kosten) zijn al gemaakt en horen niet mee te wegen in een nieuwe beslissing.
Schaarste: het startpunt van de economie
Economie gaat over het maken van keuzes in een wereld van schaarste. Schaars betekent niet zeldzaam, maar: er is minder beschikbaar dan mensen zouden willen hebben. Je hebt 24 uur in een dag, een beperkt budget en een beperkte energie. Een land heeft een beperkte hoeveelheid grond, werkenden en machines. Wie het ene kiest, kan het andere niet meer doen. De vraag is dus nooit alleen “wat kost dit?”, maar ook “wat laat ik hiervoor liggen?”
Opportuniteitskosten = de opbrengst of het nut van het beste alternatief dat je niet kiest. Het gaat alleen om het beste alternatief, omdat je de andere opties sowieso niet allemaal tegelijk had kunnen doen.
Voorbeelden uit het dagelijks leven
Een studie
Wat kost een studie? De meeste mensen denken aan collegegeld, boeken en misschien een kamer. Maar de grootste kostenpost zie je niet: het inkomen dat je had kunnen verdienen als je in die jaren had gewerkt.
Stel, je overweegt een studie van vier jaar. Als je in plaats daarvan gaat werken, verdien je (zelfgekozen getal) 24.000 euro netto per jaar. De gederfde inkomsten zijn dan 4 × 24.000 = 96.000 euro. Tel daar de directe kosten voor collegegeld en studiemateriaal bij op, en je hebt de totale economische kosten van de studie. Kosten voor eten en wonen tel je niet mee, want die maak je ook als je gaat werken.
Dat betekent niet dat studeren onverstandig is. Daar staan baten tegenover, zoals een hoger verwacht inkomen later, interessanter werk en persoonlijke ontwikkeling. Maar een eerlijke afweging telt de opportuniteitskosten mee.
Je tijd
Tijd is misschien het duidelijkste voorbeeld. Een zzp’er die een middag zelf zijn website bouwt in plaats van een opdracht te doen, betaalt niets aan een webbouwer, maar loopt wel de inkomsten van die middag mis. Als hij in die tijd 400 euro had kunnen verdienen en een webbouwer 300 euro vraagt, is zelf doen eigenlijk duurder. Dezelfde logica zit achter het uitbesteden van klussen, schoonmaak of boekhouding.
Je spaargeld
Ook geld op je rekening heeft opportuniteitskosten. Gebruik je spaargeld om een auto contant te betalen, dan loop je de rente of het rendement mis dat je anders had ontvangen. Andersom: wie geld op een spaarrekening laat staan, laat de mogelijkheid liggen om er bijvoorbeeld een schuld mee af te lossen. Welke keuze beter uitpakt, hangt af van rente, risico en je persoonlijke situatie. Zie ook sparen of hypotheek aflossen.
Opportuniteitskosten bij de overheid
Voor de overheid geldt hetzelfde principe, alleen met grotere bedragen. Elke euro die naar het ene doel gaat, kan niet naar een ander doel. Geld voor defensie kan niet tegelijk naar zorg of onderwijs, en een belastingverlaging betekent minder geld voor uitgaven of een groter tekort. Daarom laat het kabinet bij plannen vaak doorrekenen wat ze kosten en opleveren, onder meer door het CPB.
| Keuze | Directe kosten | Opportuniteitskosten (voorbeeld) |
|---|---|---|
| Een nieuwe snelweg aanleggen | Bouwkosten | Een spoorlijn, woningbouw of natuur op dezelfde grond |
| Overheidsgeld voor een subsidie | Het subsidiebedrag | Lagere belasting of andere uitgaven |
| Een kantoorpand in eigendom gebruiken | Geen huur | De huur of verkoopopbrengst die je had kunnen ontvangen |
| Een avond studeren | Geen | Een avond werken of ontspannen |
Het voorbeeld van het eigen kantoorpand is belangrijk: ook als iets “gratis” lijkt omdat je het al bezit, heeft het gebruik ervan opportuniteitskosten.
De productiemogelijkhedencurve
Economen maken opportuniteitskosten zichtbaar met de productiemogelijkhedencurve. Stel, een eenvoudige economie kan met al haar arbeid en grond twee producten maken: graan en aardappelen.
| Combinatie | Graan (ton) | Aardappelen (ton) | Extra graan kost |
|---|---|---|---|
| A | 0 | 100 | – |
| B | 20 | 90 | 10 ton aardappelen |
| C | 40 | 70 | 20 ton aardappelen |
| D | 60 | 40 | 30 ton aardappelen |
| E | 80 | 0 | 40 ton aardappelen |
De tabel laat iets belangrijks zien: elke extra 20 ton graan kost steeds méér aardappelen (10, 20, 30, 40 ton). Dat komt doordat niet alle grond even geschikt is voor graan. Eerst gebruik je de grond die het beste bij graan past, daarna moet je ook goede aardappelgrond omzetten. Dit heet stijgende opportuniteitskosten. Het idee van opportuniteitskosten is ook de basis van het comparatief voordeel van David Ricardo: landen specialiseren zich in wat ze met de laagste opportuniteitskosten maken.
Voor scholieren: in een opgave met een productiemogelijkhedencurve bereken je de opportuniteitskosten als de hoeveelheid van product B die je opgeeft per extra eenheid van product A. Van C naar D: 30 ton aardappelen voor 20 ton graan, dus 30 ÷ 20 = 1,5 ton aardappelen per ton graan. Een veelgemaakte fout is alle alternatieven bij elkaar optellen; het gaat alleen om het beste alternatief.
Sunk costs: de denkfout van verzonken kosten
Het spiegelbeeld van opportuniteitskosten is een bekende denkfout. Sunk costs (verzonken kosten) zijn kosten die je al hebt gemaakt en niet meer terugkrijgt, wat je ook beslist. Rationeel gezien horen ze geen rol te spelen bij een nieuwe keuze. Toch laten mensen zich er vaak door leiden.
- Je hebt een concertkaartje van 60 euro gekocht, maar op de avond zelf ben je ziek en heb je geen zin. Je gaat toch, “anders is het geld weggegooid”. Maar die 60 euro ben je hoe dan ook kwijt. De enige vraag is: wat heb je vanavond liever, het concert of op de bank blijven?
- Een bedrijf heeft al miljoenen in een project gestoken dat duidelijk niet gaat lukken, en investeert door om eerdere uitgaven niet “voor niets” te hebben gedaan.
- Iemand blijft een studie volgen die hem niet bevalt, omdat hij er al twee jaar in heeft gestoken.
Goed om te weten: een handige vraag om de sunk-cost-valkuil te vermijden: “Als ik vandaag opnieuw mocht kiezen, zonder wat ik al heb uitgegeven, wat zou ik dan doen?” Alleen toekomstige kosten en baten tellen mee. Het eerder uitgegeven bedrag is geen argument, de ervaring die je ermee hebt opgedaan soms wel.
Wat betekent dit voor jou?
Denken in opportuniteitskosten helpt bij grote en kleine beslissingen: een studiekeuze, een baan met meer uren, een huis kopen of huren, of de vraag of je een klus zelf doet. Het dwingt je om niet alleen naar het prijskaartje te kijken, maar ook naar wat je ervoor laat liggen. Wil je weten wat geld dat je nu niet uitgeeft op termijn kan opleveren, kijk dan bij de rekenhulp rente op rente. Meer basisbegrippen vind je in de begrippenlijst.
Veelgestelde vragen
Wat zijn opportuniteitskosten in simpele woorden?
Wat je opgeeft door een keuze te maken: de waarde van het beste alternatief dat je laat liggen. Wie een middag gaat sporten, betaalt met de tijd die hij anders aan iets anders had besteed.
Wat is het verschil tussen opportuniteitskosten en alternatieve kosten?
Er is geen verschil; het zijn twee namen voor hetzelfde begrip. In het Engels heet het opportunity cost.
Wat zijn sunk costs?
Kosten die al gemaakt zijn en niet meer terug te halen zijn. Ze horen niet mee te wegen in een nieuwe beslissing, omdat ze niet veranderen door wat je nu kiest.
Tellen opportuniteitskosten mee in de boekhouding?
Meestal niet. Een boekhouding registreert werkelijke uitgaven. Opportuniteitskosten zijn een economisch begrip om keuzes te vergelijken, en verschijnen dus niet als kostenpost op een rekening.
