Het break-evenpunt is de afzet waarbij de totale opbrengst precies gelijk is aan de totale kosten: het bedrijf maakt dan geen winst en geen verlies. Je berekent het door de vaste kosten te delen door wat elk verkocht product overhoudt na aftrek van de variabele kosten: break-evenafzet = vaste kosten / (prijs − gemiddelde variabele kosten). Met vaste kosten van 60.000 euro, een prijs van 25 euro en variabele kosten van 10 euro per stuk ligt het break-evenpunt bij 60.000 / 15 = 4.000 stuks. Elk stuk daarboven levert 15 euro winst op.
In het kort
- Vaste kosten veranderen niet met de productie (huur, afschrijving); variabele kosten wel (grondstoffen, verpakking).
- Totale kosten = vaste kosten + variabele kosten.
- Het verschil tussen prijs en variabele kosten per stuk heet de dekkingsbijdrage.
- Break-evenafzet = vaste kosten / dekkingsbijdrage per stuk.
- Een bedrijf maximaliseert zijn winst waar de marginale opbrengst gelijk is aan de marginale kosten (MO = MK).
Vaste en variabele kosten
Een bakkerij betaalt elke maand huur voor het pand, ook als er geen enkel brood wordt verkocht. Dat zijn vaste kosten (TCK, totale constante kosten). Meel, gist en energie voor de ovens hangen wel af van hoeveel er wordt gebakken: dat zijn variabele kosten (TVK, totale variabele kosten).
| Begrip | Afkorting | Formule | Betekenis |
|---|---|---|---|
| Totale kosten | TK | TCK + TVK | Alle kosten samen |
| Gemiddelde constante kosten | GCK | TCK / q | Vaste kosten per stuk; dalen naarmate je meer maakt |
| Gemiddelde variabele kosten | GVK | TVK / q | Variabele kosten per stuk |
| Gemiddelde totale kosten | GTK | TK / q = GCK + GVK | Kostprijs per stuk |
| Marginale kosten | MK | extra TK door één stuk meer | Wat het laatste product kost |
| Totale opbrengst | TO | p × q | Omzet |
| Marginale opbrengst | MO | extra TO door één stuk meer | Wat het laatste product oplevert |
Of kosten vast of variabel zijn, hangt af van de termijn. Op korte termijn is de huur vast, maar op lange termijn kan een bedrijf verhuizen of een tweede pand huren. Economen zeggen daarom: op lange termijn zijn alle kosten variabel.
Waarom grootschalig produceren goedkoper kan zijn
Omdat de vaste kosten over meer producten worden verdeeld, daalt de kostprijs per stuk als de productie stijgt. Bij 2.000 stuks draagt elk product in ons voorbeeld 60.000 / 2.000 = 30 euro vaste kosten, bij 6.000 stuks nog maar 10 euro. Dat heet schaalvoordeel. Het verklaart waarom in sommige bedrijfstakken, zoals de chipindustrie of de energievoorziening, maar een paar grote spelers overblijven. Hoe dat de marktvorm bepaalt, lees je in marktvormen.
Rekenvoorbeeld: het break-evenpunt
Een fabrikant van fietstassen heeft 60.000 euro vaste kosten per jaar. De variabele kosten zijn 10 euro per tas. De verkoopprijs is 25 euro.
- Dekkingsbijdrage per stuk: 25 − 10 = 15 euro.
- Break-evenafzet: 60.000 / 15 = 4.000 tassen.
- Break-evenomzet: 4.000 × 25 = 100.000 euro.
- Winst bij 6.000 tassen: TO = 6.000 × 25 = 150.000; TK = 60.000 + 6.000 × 10 = 120.000; winst = 30.000 euro. Controle: (6.000 − 4.000) × 15 = 30.000.
- Veiligheidsmarge: bij een verwachte afzet van 6.000 kan de afzet (6.000 − 4.000) / 6.000 = 33 procent dalen voordat er verlies ontstaat.
Stijgen de variabele kosten naar 13 euro, bijvoorbeeld door duurdere grondstoffen, dan daalt de dekkingsbijdrage naar 12 euro en schuift het break-evenpunt naar 60.000 / 12 = 5.000 tassen. Zo zie je direct hoe gevoelig een bedrijf is voor kostenstijgingen, een vraag die bij hoge inflatie actueel wordt.
Winstmaximalisatie: MO = MK
Het break-evenpunt zegt wanneer een bedrijf winst gaat maken, niet bij welke hoeveelheid de winst het grootst is. Daarvoor kijken economen naar het laatste product. Zolang een extra product meer oplevert dan het kost (MO > MK), stijgt de winst als je meer maakt. Kost het extra product meer dan het oplevert (MK > MO), dan daalt de winst. De winst is dus maximaal waar MO = MK.
- Bij volkomen concurrentie heeft één bedrijf geen invloed op de prijs. Elk extra product levert de marktprijs op, dus MO = p. Het bedrijf produceert tot p = MK.
- Bij een monopolie moet het bedrijf de prijs verlagen om meer te verkopen. De marginale opbrengst ligt dan onder de prijs. Het bedrijf produceert minder en vraagt een hogere prijs dan bij volkomen concurrentie.
Goed om te weten: op korte termijn kan een bedrijf met verlies toch beter doorproduceren, zolang de prijs hoger is dan de gemiddelde variabele kosten. De vaste kosten moeten immers toch betaald worden; elke euro boven de variabele kosten helpt die te dekken. Pas als de prijs onder de GVK zakt, is stoppen voordeliger.
Voor scholieren: schrijf bij een kostenvraag altijd eerst de formules op en zet de gegeven getallen erbij. Veelgemaakte fouten: GCK verwarren met TCK, en vergeten dat de vaste kosten bij de winstberekening één keer worden afgetrokken, niet per stuk. Bij grafiekvragen: de MK-lijn snijdt de GTK-lijn en de GVK-lijn in hun laagste punt. Wil je weten wat de gemiste alternatieven kosten, kijk dan bij opportuniteitskosten.
Veelgestelde vragen
Hoe bereken je het break-evenpunt?
Deel de vaste kosten door de dekkingsbijdrage per stuk (prijs min variabele kosten per stuk). De uitkomst is het aantal producten dat je moet verkopen om quitte te spelen.
Wat is het verschil tussen vaste en variabele kosten?
Vaste kosten blijven gelijk als de productie verandert, zoals huur en afschrijvingen. Variabele kosten stijgen en dalen met de productie, zoals grondstoffen en verpakking.
Wat zijn marginale kosten?
De extra kosten van het produceren van één extra eenheid. Omdat de vaste kosten niet veranderen, bestaan de marginale kosten alleen uit extra variabele kosten.
Waarom is de winst maximaal bij MO = MK?
Zolang een extra product meer oplevert dan het kost, voegt het winst toe. Zodra het meer kost dan het oplevert, gaat de winst omlaag. Precies op het punt waar beide gelijk zijn, is de winst het hoogst.
