Economische groei is de toename van de hoeveelheid goederen en diensten die een land produceert, meestal gemeten als de procentuele stijging van het reële bbp. Op lange termijn komt groei uit drie bronnen: meer arbeid, meer kapitaal en een hogere productiviteit door betere technologie en organisatie. Van die drie is productiviteit op de lange termijn de belangrijkste.
In het kort
- Groei wordt gemeten als de stijging van het reële bbp, dus gecorrigeerd voor inflatie.
- Meer arbeid en meer kapitaal leveren groei op, maar met afnemende meeropbrengst.
- Technologie en betere organisatie zorgen voor blijvende groei per hoofd van de bevolking.
- Groei per hoofd zegt meer over welvaart dan totale groei.
- Critici wijzen op milieuschade en ongelijkheid; daarom kijkt het CBS ook naar brede welvaart.
Wat bedoelen we met groei?
Als het CBS meldt dat de economie met een bepaald percentage is gegroeid, gaat het om de groei van het bruto binnenlands product in reële termen. Prijsstijgingen worden er dus uit gehaald. Stijgt het bbp in euro’s met 5 procent terwijl de prijzen 3 procent stijgen, dan is de reële groei ongeveer 2 procent. Het verschil tussen die twee lees je in nominaal en reëel.
Daarnaast is het belangrijk om onderscheid te maken tussen de korte en de lange termijn. Van jaar tot jaar schommelt de groei door de conjunctuur. Dit artikel gaat over de lange termijn: waarom wordt een land over tientallen jaren steeds rijker?
De drie bronnen van groei
Economen beschrijven productie vaak als het resultaat van drie ingrediënten. Schematisch:
Productie = arbeid (hoeveel uren er worden gewerkt) × kapitaal (machines, gebouwen, infrastructuur, software) × productiviteit (hoe slim arbeid en kapitaal worden ingezet). Groeit een van de drie, dan groeit de productie.
1. Arbeid
Meer gewerkte uren leveren meer productie op. Dat kan doordat de bevolking groeit, doordat meer mensen gaan werken (bijvoorbeeld meer vrouwen op de arbeidsmarkt) of doordat mensen meer uren maken. Maar arbeid heeft een natuurlijke grens: er zijn maar zoveel mensen en maar zoveel uren in een week. En door vergrijzing groeit de beroepsbevolking in veel westerse landen nauwelijks nog. Groei door meer arbeid verhoogt bovendien niet automatisch het inkomen per persoon.
2. Kapitaal
Investeringen in machines, gebouwen, wegen en computers maken werknemers productiever. Een bouwvakker met een kraan verzet meer dan een bouwvakker met een kruiwagen. Maar ook kapitaal kent afnemende meeropbrengsten: de eerste kraan op een bouwplaats maakt een enorm verschil, de tiende veel minder. Alleen maar meer van hetzelfde investeren levert dus steeds minder extra groei op.
3. Technologie en productiviteit
Hier zit de motor van blijvende groei. Nieuwe uitvindingen, betere werkwijzen, beter opgeleide mensen en slimmere organisatie zorgen ervoor dat met dezelfde arbeid en hetzelfde kapitaal meer wordt geproduceerd. Denk aan de stoommachine, elektriciteit, de computer en internet. Deze factor heet in de economie de totale factorproductiviteit. Het bekendste gevolg is de stijging van de arbeidsproductiviteit: de productie per gewerkt uur.
Joseph Schumpeter beschreef in 1942 hoe vernieuwing verloopt via creatieve destructie: nieuwe producten en bedrijven verdringen oude. Dat levert welvaart op, maar ook verliezers, zoals werknemers in krimpende sectoren.
| Bron | Hoe het werkt | Grens | Verhoogt welvaart per persoon? |
|---|---|---|---|
| Meer arbeid | Meer mensen of meer uren aan het werk | Bevolking, vrije tijd, vergrijzing | Alleen als de arbeidsdeelname stijgt |
| Meer kapitaal | Investeren in machines en infrastructuur | Afnemende meeropbrengst | Ja, maar steeds minder |
| Hogere productiviteit | Slimmer produceren door kennis en techniek | Geen vaste grens bekend | Ja, blijvend |
Groei per hoofd: de betere maatstaf
Een economie kan groeien doordat er meer mensen wonen, zonder dat iemand er rijker van wordt. Daarom kijken economen naar bbp per hoofd van de bevolking.
Stel, het reële bbp groeit in een jaar met 2 procent en de bevolking met 0,8 procent. De groei per hoofd is dan ongeveer 2 − 0,8 = 1,2 procent. Precies: 1,02 ÷ 1,008 − 1 = 0,0119, dus 1,19 procent.
Kleine verschillen in groei tellen over lange perioden flink op. Met de regel van 72 zie je dat snel: bij 2 procent groei per jaar verdubbelt het inkomen per hoofd in ongeveer 72 ÷ 2 = 36 jaar, bij 1 procent pas in ongeveer 72 jaar. Een verschil van één procentpunt maakt binnen een mensenleven het verschil tussen twee keer en vier keer zo rijk worden.
Voor scholieren: als in een opgave staat dat de economische groei daalt van 3 naar 1 procent, krimpt de economie niet. Ze groeit nog steeds, alleen langzamer. Krimp betekent een negatieve groei. Let ook op het verschil tussen procent en procentpunt: van 3 naar 1 procent is een daling van 2 procentpunt.
Grenzen en kritiek
Groei heeft in de afgelopen eeuwen geleid tot een enorme stijging van levensverwachting, gezondheid en materiële welvaart. Toch is er al lang kritiek op het streven naar steeds meer groei.
- Milieu en klimaat: productie gebruikt grondstoffen en energie en veroorzaakt uitstoot. De kosten daarvan zitten vaak niet in de prijs; economen noemen dat externe effecten. De Club van Rome waarschuwde in 1972 in het rapport “Grenzen aan de groei” voor uitputting van grondstoffen.
- Wat het bbp niet meet: vrije tijd, mantelzorg, vrijwilligerswerk, natuur en gezondheid tellen niet of nauwelijks mee.
- Verdeling: gemiddelde groei zegt niet wie ervan profiteert. Het bbp per hoofd kan stijgen terwijl een deel van de bevolking erop achteruitgaat.
Over de oplossing verschillen de meningen. Voorstanders van groene groei stellen dat technologie groei en uitstoot kan ontkoppelen, zodat een land kan groeien terwijl de uitstoot daalt. Aanhangers van ontgroei (degrowth) denken dat dat niet snel genoeg lukt en pleiten ervoor om in rijke landen minder nadruk op groei te leggen. Daartussen zitten economen die groei vooral als middel zien en niet als doel.
Goed om te weten: om verder te kijken dan het bbp publiceert het CBS sinds 2018 jaarlijks de Monitor Brede Welvaart, rond Verantwoordingsdag in mei. Daarin staan ook zaken als gezondheid, onderwijs, milieu en vertrouwen. Lees meer in brede welvaart uitgelegd.
Wat betekent dit voor jou?
Economische groei klinkt abstract, maar bepaalt op lange termijn wat er te verdelen valt: hoeveel lonen kunnen stijgen, hoeveel geld er is voor zorg en onderwijs, en hoe zwaar de lasten van vergrijzing drukken. Als de productiviteit langzaam groeit, groeit ook de ruimte voor reële loonstijging langzaam. Tegelijk is groei niet hetzelfde als vooruitgang: de vraag welke groei we willen, en tegen welke prijs, is een politieke keuze.
Veelgestelde vragen
Hoe wordt economische groei gemeten?
Als de procentuele verandering van het reële bbp ten opzichte van een eerdere periode. Het CBS publiceert die cijfers per kwartaal en per jaar.
Wat is het verschil tussen economische groei en groei per hoofd?
Economische groei is de groei van de totale productie. Groei per hoofd corrigeert voor bevolkingsgroei en zegt daardoor meer over de gemiddelde welvaart per persoon.
Waarom is productiviteit zo belangrijk voor groei?
Omdat arbeid en kapitaal grenzen hebben. Alleen door slimmer te produceren kan de productie per persoon blijvend stijgen.
Kan een economie eindeloos groeien?
Daarover zijn economen het oneens. Sommigen denken dat groei door technologie steeds minder grondstoffen kost, anderen vinden dat er fysieke grenzen zijn en dat rijke landen andere doelen centraal moeten stellen.
