De armoedegrens is het inkomensniveau waaronder een huishouden als arm wordt beschouwd. Er bestaat niet één armoedegrens: het SCP en het CBS gebruiken verschillende methoden, zoals een grens op basis van wat je minimaal nodig hebt voor basisbehoeften en meedoen (het ‘niet-veel-maar-toereikend’-criterium), een vaste lage-inkomensgrens, en internationaal een relatieve grens ten opzichte van het mediane inkomen. Omdat elke meetlat iets anders meet, verschillen ook de uitkomsten.
In het kort
- Armoede meten vraagt om een keuze: absoluut of relatief, op basis van een budget of van een statistische grens.
- Het SCP ontwikkelde het niet-veel-maar-toereikend-criterium, gebaseerd op een minimaal budget voor basisbehoeften en sociale participatie.
- Het CBS gebruikte lang de lage-inkomensgrens, een vaste koopkrachtgrens die alleen met de prijzen meebeweegt.
- Europese vergelijkingen gebruiken een relatieve grens: een vast deel van het mediane inkomen in een land.
- De bedragen worden periodiek vastgesteld; actuele cijfers vind je bij CBS en SCP.
Waarom armoede meten lastig is
Iedereen heeft een beeld van armoede, maar een meetbare definitie vraagt om keuzes. Gaat het om wat iemand nodig heeft om te overleven, of ook om meedoen in de samenleving, zoals een verjaardagscadeau kunnen kopen of kinderen naar sport laten gaan? Vergelijk je met een vast niveau, of met hoe anderen in hetzelfde land leven? En kijk je alleen naar inkomen, of ook naar vermogen, schulden en vaste lasten?
Elke keuze leidt tot een andere meetlat. Dat is geen fout, maar een gevolg van de vraag die je wilt beantwoorden. Daarom is het belangrijk om bij elk armoedecijfer na te gaan welke grens is gebruikt.
Drie manieren om armoede te meten
| Methode | Uitgangspunt | Wie gebruikt het | Sterk punt | Zwak punt |
|---|---|---|---|---|
| Niet-veel-maar-toereikend | Budget voor basisbehoeften plus een bescheiden deel voor sociale participatie | SCP | Sluit aan bij wat mensen werkelijk nodig hebben | Keuzes over wat ‘nodig’ is blijven deels normatief |
| Lage-inkomensgrens | Een vaste koopkrachtgrens, alleen gecorrigeerd voor prijsstijgingen | CBS | Goed om ontwikkelingen in de tijd te volgen | Houdt geen rekening met stijgende welvaart of veranderende behoeften |
| Relatieve armoede | Een vast deel van het mediane inkomen in een land | Eurostat, internationale vergelijkingen | Makkelijk te vergelijken tussen landen | Meet eerder ongelijkheid dan tekort; stijgt niet altijd mee met echte nood |
Het niet-veel-maar-toereikend-criterium (SCP)
Het Sociaal en Cultureel Planbureau ontwikkelde een budgetbenadering. Daarbij wordt eerst bepaald wat een huishouden minimaal kwijt is aan onvermijdbare uitgaven zoals wonen, energie, voedsel, kleding en verzekeringen. Daarbij komt een bescheiden bedrag voor sociale participatie: lidmaatschap van een vereniging, af en toe op visite of een uitje. Het budget dat daaruit volgt, is ‘niet veel, maar toereikend’. Voor de berekening van de basisbudgetten maakt deze benadering gebruik van referentiebudgetten zoals het Nibud die opstelt.
Het voordeel is dat de grens aansluit bij wat leven in Nederland werkelijk kost. Een nadeel is dat er keuzes in zitten over wat wel en niet noodzakelijk is, en dat die keuzes in de loop van de tijd kunnen veranderen.
De lage-inkomensgrens (CBS)
Het CBS gebruikte lange tijd de lage-inkomensgrens. Die grens is gebaseerd op een vast koopkrachtniveau uit het verleden en wordt elk jaar alleen aangepast voor de inflatie. Het idee: de grens staat voor een vaste hoeveelheid goederen en diensten. Daardoor kun je goed zien of meer of minder huishoudens onder dat vaste niveau zitten. Een nadeel is dat de grens niet meebeweegt met de algemene welvaart: wat een generatie geleden als ‘genoeg’ gold, is dat nu misschien niet meer. Zie voor het onderscheid tussen bedragen en koopkracht ook nominaal en reëel.
Relatieve armoede (Europees)
In Europese statistieken wordt vaak gekeken naar het aandeel mensen met een inkomen onder een vast deel van het mediane inkomen in hun land. Dat heet een armoederisicogrens. De mediaan is het middelste inkomen: de helft verdient meer, de helft minder. Zo’n relatieve grens is eenvoudig en goed vergelijkbaar tussen landen. Maar hij heeft eigenaardigheden. Als alle inkomens in een recessie dalen, daalt ook de grens, waardoor de gemeten armoede gelijk kan blijven terwijl mensen het moeilijker hebben. En als alle inkomens even hard stijgen, verandert er niets aan de gemeten armoede, ook al kunnen mensen meer kopen.
Stel, in een denkbeeldig land stijgen alle inkomens in een jaar met 5 procent en de prijzen met 2 procent. Volgens een relatieve grens verandert er niets, want de mediaan stijgt mee met iedereen. Volgens een vaste koopkrachtgrens, die alleen met 2 procent stijgt, komen huishoudens die net onder de grens zaten er nu boven. De ene meetlat ziet dus geen verandering, de andere een daling van armoede. Beide zijn juist berekend; ze meten iets anders.
Waarom de cijfers verschillen
Als je in het nieuws verschillende armoedecijfers voorbij ziet komen, heeft dat meestal een van deze oorzaken:
- Een andere grens. Budgetgrens, vaste koopkrachtgrens en relatieve grens leveren andere aantallen op.
- Een andere eenheid. Sommige cijfers gaan over huishoudens, andere over personen of over kinderen.
- Een andere periode. Inkomensgegevens komen met vertraging beschikbaar, dus cijfers over ‘dit jaar’ zijn vaak ramingen.
- Kort of lang. Er is verschil tussen iemand die één jaar onder de grens zit en iemand die er al vier jaar of langer onder zit. Langdurige armoede wordt vaak apart gerapporteerd.
- Vermogen meegeteld of niet. Iemand met een laag inkomen maar veel spaargeld, bijvoorbeeld een student of een gepensioneerde, is niet in dezelfde situatie als iemand zonder buffer.
Om discussies over definities te verminderen, hebben CBS, SCP en CPB de laatste jaren samengewerkt aan een gezamenlijke manier om armoede te meten, voortbouwend op de budgetbenadering. Hoe die precies werkt en welke bedragen daarbij horen, lees je op de sites van deze instellingen.
Goed om te weten: de armoedegrens is iets anders dan het sociaal minimum (het bijstandsniveau) of het minimumloon. Die bedragen worden apart en periodiek vastgesteld; actuele bedragen vind je bij de Rijksoverheid.
Armoede, koopkracht en beleid
Armoedecijfers spelen een grote rol in het politieke debat, bijvoorbeeld rond Prinsjesdag. Het CPB raamt daarbij niet alleen de koopkracht, maar ook de verwachte ontwikkeling van armoede. Maatregelen als hogere toeslagen of een hoger minimumloon kunnen mensen boven de grens tillen. Andersom kan een periode van hoge inflatie, zoals in 2022, mensen met een laag inkomen hard raken, omdat zij een groot deel van hun budget aan energie en boodschappen besteden.
Over de beste aanpak verschillen de meningen. Sommigen benadrukken inkomensondersteuning, zoals hogere uitkeringen en toeslagen. Anderen leggen de nadruk op werk, omdat een baan op termijn meer zekerheid biedt, of wijzen op de risico’s van een toeslagenstelsel dat ingewikkeld is en hoge marginale druk kan veroorzaken. Ook armoede onder werkenden en de rol van schulden krijgen steeds meer aandacht.
Voor scholieren: het verschil tussen absolute en relatieve armoede komt vaak terug. Een absolute (vaste) grens meet of mensen een bepaald niveau halen; een relatieve grens meet hoe ver ze achterblijven bij de rest. Een veelgemaakte fout is denken dat economische groei relatieve armoede automatisch verlaagt. Dat gebeurt alleen als de lage inkomens sneller groeien dan het mediane inkomen.
Veelgestelde vragen
Wat is de armoedegrens in Nederland?
Er is niet één armoedegrens. SCP en CBS gebruiken verschillende methoden, zoals een budgetgrens op basis van basisbehoeften en meedoen, of een vaste koopkrachtgrens. De bedragen verschillen per huishoudtype en worden periodiek vastgesteld; actuele bedragen vind je bij het CBS en het SCP.
Wat betekent niet-veel-maar-toereikend?
Het is de budgetmethode van het SCP. De grens is het bedrag dat een huishouden nodig heeft voor onvermijdbare uitgaven als wonen, eten en kleding, plus een bescheiden bedrag om mee te doen in de samenleving.
Wat is relatieve armoede?
Bij relatieve armoede is de grens een vast deel van het mediane inkomen in een land. Het meet hoe ver mensen achterblijven bij een doorsnee inkomen en wordt vooral gebruikt om landen te vergelijken.
Waarom geven verschillende bronnen andere armoedecijfers?
Omdat ze een andere grens gebruiken, naar huishoudens of personen kijken, een ander jaar beschrijven, of vermogen wel of niet meetellen. Kijk daarom altijd welke definitie achter een cijfer zit.
