Boodschappen worden duurder doordat de kosten in de hele keten stijgen: van de boer en de fabriek tot het distributiecentrum en de supermarkt. Belangrijke factoren zijn de prijzen van grondstoffen en energie, de lonen, de wisselkoers en de marges die producenten en supermarkten hanteren. Ook het weer en internationale ontwikkelingen spelen een rol. Een prijsstijging aan het begin van de keten bereikt de supermarktschappen vaak pas na maanden.
Omdat iedereen boodschappen doet, zijn prijsstijgingen in de supermarkt voor veel mensen het meest zichtbare gezicht van inflatie. In dit artikel lees je hoe die prijzen tot stand komen.
Van akker tot kassa: de keten
De prijs van een pak koekjes of een kilo kaas is opgebouwd uit veel schakels:
| Schakel | Kosten |
|---|---|
| Boer en teler | Zaad, veevoer, kunstmest, energie, machines, grond, arbeid |
| Verwerker en fabrikant | Grondstoffen, energie voor productie, verpakking, personeel, marketing |
| Transport en logistiek | Brandstof, chauffeurs, koeling, opslag |
| Supermarkt | Huur van winkels, personeel, energie voor koeling en verlichting, distributie, marge |
| Overheid | Btw (voor de meeste voeding het verlaagde tarief) en eventuele accijnzen of heffingen |
De boer krijgt vaak maar een beperkt deel van de prijs die je aan de kassa betaalt. Bij bewerkte producten is het aandeel van de grondstof nog kleiner; daar wegen verwerking, verpakking en distributie zwaarder.
De belangrijkste prijsdrijvers
1. Grondstofprijzen op wereldmarkten
Producten als tarwe, maïs, suiker, koffie, cacao en plantaardige oliën worden internationaal verhandeld. Hun prijzen kunnen sterk schommelen door oogsten, voorraden, vraag uit grote landen en speculatie. Slechte oogsten door droogte of ziektes kunnen de prijs van een grondstof in korte tijd fors laten stijgen, zoals bij cacao en koffie in de afgelopen jaren te zien was.
2. Energie
Energie zit in vrijwel elke stap: kassen verwarmen, kunstmest maken (waarvoor veel gas nodig is), voedsel verwerken, koelen en vervoeren. Daarom werkte de sterke stijging van de gasprijs in 2022 met vertraging door in de prijzen van brood, groente, zuivel en vlees.
3. Lonen
Lonen zijn een belangrijke kostenpost in verwerking, transport en de supermarkt zelf. Als lonen stijgen, bijvoorbeeld door een krappe arbeidsmarkt of een verhoging van het minimumloon, stijgen ook de kosten in de keten.
4. Wisselkoers
Veel grondstoffen worden in dollars verhandeld. Als de euro minder waard wordt ten opzichte van de dollar, worden die grondstoffen voor Europese kopers duurder, ook als de dollarprijs gelijk blijft. Een sterkere euro werkt andersom.
5. Verpakking en transport
Karton, plastic, glas en blik zijn zelf afhankelijk van energie en grondstoffen. Daarnaast hebben verstoringen in de scheepvaart en hogere brandstofprijzen invloed op de kosten van transport.
6. Marges en marktmacht
Producenten en supermarkten bepalen zelf hun prijzen, binnen de grenzen van concurrentie. In tijden van hoge inflatie is er discussie over de vraag of bedrijven hun prijzen meer verhoogden dan hun kosten rechtvaardigden. Economen spreken dan van een winst-prijsspiraal, de tegenhanger van de loon-prijsspiraal. De Autoriteit Consument & Markt (ACM) onderzocht de prijzen en marges in de Nederlandse voedselketen. De Nederlandse supermarktmarkt staat bekend als concurrerend, maar grote merkfabrikanten hebben ook onderhandelingsmacht.
Waarom gaan prijzen sneller omhoog dan omlaag?
Veel mensen hebben het gevoel dat prijzen snel stijgen als kosten omhooggaan, maar langzaam dalen als kosten zakken. Economen noemen dat “raketten en veren”: prijzen stijgen als een raket en dalen als een veer. Mogelijke verklaringen:
- Bedrijven hebben vaak langlopende inkoopcontracten, waardoor lagere inkoopprijzen pas later doorwerken.
- Andere kosten, zoals lonen, dalen meestal niet.
- Consumenten letten minder op als prijzen niet dalen dan als ze stijgen, wat bedrijven minder prikkel geeft om te verlagen.
Daarnaast geldt: als de inflatie daalt, betekent dat dat prijzen minder snel stijgen, niet dat ze dalen. Na een periode van hoge inflatie blijven de prijzen op een hoger niveau.
Voedselprijzen en de inflatie
Voedsel en alcoholvrije dranken vormen een belangrijk onderdeel van het pakket waarmee het CBS de inflatie meet, al is het aandeel kleiner dan veel mensen denken: wonen, energie, vervoer en vrije tijd wegen samen zwaarder. Omdat boodschappen zo vaak worden gekocht, zijn prijsveranderingen in de supermarkt wel extra zichtbaar. Economen noemen dat het verschil tussen gemeten en gevoelde inflatie: als de prijs van brood, melk en koffie stijgt, voelt de inflatie hoger dan het officiële cijfer, ook als andere producten goedkoper worden.
Voedselprijzen worden bovendien sterk beïnvloed door factoren die buiten de Nederlandse economie liggen, zoals het weer in andere werelddelen, ziektes bij gewassen of dieren, en internationale handelsconflicten. Daarom laten economen voedsel, net als energie, meestal buiten de kerninflatie: die prijzen zijn te grillig om er een goed beeld van de onderliggende inflatie uit af te leiden.
Krimpflatie: minder product voor dezelfde prijs
Soms stijgt niet de prijs, maar krimpt de inhoud: een reep chocola wordt kleiner of een zak chips bevat minder. Dit heet krimpflatie (shrinkflation). Voor de consument komt het neer op een prijsverhoging per kilo of liter. Het CBS houdt in de inflatiecijfers rekening met verandering van inhoud. Kijk daarom bij het vergelijken naar de prijs per kilo of liter op het schapkaartje.
Wat kun je zelf doen?
- Vergelijk de kiloprijs in plaats van de verpakkingsprijs.
- Probeer huismerken: die zijn vaak goedkoper dan A-merken.
- Kook met seizoensgroenten: groente en fruit uit het seizoen zijn meestal goedkoper.
- Plan je boodschappen en gooi minder weg: verspilling is ook geld.
- Kijk naar aanbiedingen, maar alleen voor producten die je toch al nodig hebt.
Hoe prijsstijgingen je totale financiële situatie raken, lees je in wat is koopkracht?
Veelgestelde vragen
Waarom zijn boodschappen zo duur geworden?
Door hogere kosten in de hele keten: energie, grondstoffen, verpakking, transport en lonen. In 2022 speelde vooral de sterke stijging van energieprijzen een grote rol, die met vertraging doorwerkte in voedselprijzen.
Worden boodschappen weer goedkoper?
Een brede prijsdaling komt zelden voor. Als de inflatie daalt, stijgen prijzen minder snel. Individuele producten kunnen wel goedkoper worden, bijvoorbeeld als de prijs van een grondstof daalt.
Wat is krimpflatie?
Krimpflatie betekent dat de inhoud van een verpakking kleiner wordt terwijl de prijs gelijk blijft. In feite is het een verborgen prijsverhoging.
Meer over geld in je eigen huishouden vind je in het dossier koopkracht en sparen.
