Economische begrippen

Jean-Baptiste Say en de wet van Say

Perron van een Europees treinstation in de jaren dertig met wachtende reizigers in lange jassen

Jean-Baptiste Say (1767-1832) was een Franse econoom en ondernemer. Hij is vooral bekend van de wet van Say, vaak samengevat als “aanbod schept zijn eigen vraag”. Daarmee bedoelde hij dat wie produceert, daarmee inkomen verdient dat hij weer uitgeeft aan andere producten. Een algemeen tekort aan vraag in de hele economie zou daardoor niet lang kunnen bestaan. Een eeuw later bestreed John Maynard Keynes dat idee, en daarmee werd de wet van Say een van de grote twistpunten in de economie.

In het kort

  • Say verspreidde de ideeën van Adam Smith in Frankrijk met zijn Traité d’économie politique (1803).
  • Wet van Say: productie levert inkomen op dat weer wordt besteed; algemene overproductie is tijdelijk.
  • Say gaf de ondernemer een centrale rol in de economie.
  • Keynes stelde dat mensen ook kunnen sparen of oppotten, zodat de vraag lange tijd te laag kan blijven.
  • De discussie gaat in feite over de vraag of de overheid moet ingrijpen in een recessie.

Wie was Jean-Baptiste Say?

Say werd in 1767 geboren in Lyon. Hij werkte in de handel, was journalist en had een tijd een eigen katoenspinnerij. Die praktijkervaring zie je terug in zijn werk: hij schreef veel over de rol van de ondernemer. Zijn bekendste boek, Traité d’économie politique, verscheen in 1803 en maakte de ideeën van Adam Smith in Frankrijk en daarbuiten bekend. Later werd hij hoogleraar economie in Parijs.

De wet van Say

Het idee achter de wet van Say is eenvoudig. Een bakker bakt brood om het te verkopen. Met de opbrengst koopt hij schoenen, kleding of een nieuwe oven. Zijn aanbod van brood is dus tegelijk een vraag naar andere producten. Als je dat optelt voor de hele economie, is de totale productie gelijk aan het totale inkomen, en dat inkomen wordt besteed.

Say ontkende niet dat er van één product te veel kon zijn. Wordt er te veel brood gebakken, dan daalt de prijs en stappen sommige bakkers over op iets anders. Maar een tekort aan vraag voor alle producten tegelijk zag hij niet als blijvend probleem. Geld was in zijn ogen vooral een ruilmiddel: je houdt het niet vast, je geeft het uit.

Voorbeeld

Een economie bestaat uit een boer en een kleermaker. De boer produceert graan ter waarde van 100 euro, de kleermaker kleding ter waarde van 100 euro. De boer koopt kleding, de kleermaker graan. Het totale aanbod (200) is gelijk aan de totale vraag (200). Stel nu dat de boer 30 euro onder zijn matras legt in plaats van kleding te kopen. Dan blijft de kleermaker zitten met kleding die niemand koopt. Precies dat punt gebruikte Keynes later tegen Say.

De kritiek van Keynes

In de Grote Depressie van de jaren dertig was de werkloosheid jarenlang hoog, terwijl fabrieken stillagen. Dat paste slecht bij het idee dat aanbod vanzelf vraag schept. Keynes stelde dat mensen en bedrijven in onzekere tijden meer gaan sparen of geld oppotten in plaats van uitgeven. Dan valt de totale vraag weg, verkopen bedrijven minder, ontslaan ze mensen, en daalt het inkomen verder. Volgens Keynes kon de economie zo lange tijd in een situatie met hoge werkloosheid blijven hangen.

Zijn oplossing was dat de overheid in zo’n situatie de vraag aanvult, bijvoorbeeld met extra uitgaven. Aanhangers van de wet van Say vinden juist dat prijzen, lonen en rente zich op den duur aanpassen, zodat de economie zichzelf herstelt. Dat verschil komt terug in het debat keynesianisme versus monetarisme en bij de vraag wat er in een recessie moet gebeuren.

Say en de ondernemer

Minder bekend, maar belangrijk: Say gaf de ondernemer een eigen plaats in de economie, naast arbeid, grond en kapitaal. De ondernemer brengt de productiefactoren samen, neemt risico en zoekt naar nieuwe mogelijkheden. Dat idee werd later uitgewerkt door Joseph Schumpeter, die de vernieuwende ondernemer centraal zette.

Wat betekent de wet van Say vandaag?

Bijna geen econoom gelooft nog dat er nooit een tekort aan vraag kan zijn; de kredietcrisis van 2008 en de coronacrisis lieten zien hoe snel bestedingen kunnen wegvallen. Tegelijk blijft de kern van Say staan: op lange termijn bepaalt het productievermogen van een land, dus de arbeidsproductiviteit, hoeveel welvaart er is. Kortetermijnschommelingen gaan over vraag, langetermijngroei over aanbod. Lees ook conjunctuur.

Begrippen om te onthouden

  • Wet van Say: productie schept het inkomen waarmee andere productie wordt gekocht.
  • Algemene overproductie: een tekort aan vraag voor alle goederen tegelijk; volgens Say tijdelijk, volgens Keynes mogelijk langdurig.
  • Oppotten: geld vasthouden in plaats van uitgeven of investeren.