John Stuart Mill (1806-1873) was een Britse filosoof en econoom. Zijn Principles of Political Economy (1848) was tientallen jaren hét economieboek in de Engelstalige wereld. Mill bracht de klassieke economie van Adam Smith en David Ricardo samen, maar voegde er een belangrijk idee aan toe: de wetten van de productie liggen min of meer vast, maar hoe we de opbrengst verdelen, is een keuze van de samenleving. Daarnaast is hij bekend als verdediger van individuele vrijheid en van gelijke rechten voor vrouwen.
In het kort
- Mill vatte de klassieke economie samen in zijn Principles of Political Economy (1848).
- Productie volgt vaste wetten, verdeling is een maatschappelijke keuze.
- Als utilist beoordeelde hij beleid naar het geluk dat het oplevert.
- Het schadebeginsel: de overheid mag je vrijheid alleen beperken om schade aan anderen te voorkomen.
- Hij zag een stationaire staat zonder groei niet als ramp, maar als kans op een beter leven.
Wie was John Stuart Mill?
Mill werd in 1806 in Londen geboren als zoon van de econoom en filosoof James Mill, een vriend van Jeremy Bentham en David Ricardo. Hij kreeg thuis een extreem strenge opvoeding: als kind leerde hij al Grieks, Latijn en economie. Op jonge leeftijd kreeg hij een zware depressie, waarna hij het strenge rekenwerk van zijn opvoeding aanvulde met aandacht voor poëzie en gevoel. Hij werkte jarenlang bij de Oost-Indische Compagnie en was van 1865 tot 1868 lid van het Britse parlement.
Productie en verdeling
Klassieke economen spraken over economische wetten alsof het natuurwetten waren. Mill maakte een onderscheid. De productie hangt af van technische en natuurlijke grenzen: hoeveel grond er is, hoe productief arbeid is, hoeveel kapitaal er beschikbaar is. Daar kun je niet zomaar iets aan veranderen. De verdeling van wat er geproduceerd wordt, is volgens Mill wel een kwestie van menselijke afspraken: eigendomsrecht, erfrecht, belastingen en wetten. Een samenleving kan daar andere keuzes in maken.
Dat idee maakte ruimte voor hervormingen. Mill was bijvoorbeeld voorstander van een zware belasting op grote erfenissen en had sympathie voor coöperaties waarin werknemers zelf eigenaar zijn. Tegelijk bleef hij overtuigd van de voordelen van markten en concurrentie. Hoe de overheid inkomens herverdeelt, lees je bij box 1, 2 en 3.
Utilisme: het grootste geluk
Mill was een utilist. Een handeling of beleid is volgens die denkrichting goed als het zo veel mogelijk geluk oplevert voor zo veel mogelijk mensen. Bentham telde elk soort genot even zwaar. Mill vond dat te grof: hij onderscheidde hogere genoegens, zoals kennis en kunst, van lagere. Zijn bekende uitspraak is dat het beter is een ontevreden mens te zijn dan een tevreden varken.
In de economie leeft het utilisme voort in het begrip nut: consumenten maken keuzes die hun nut zo groot mogelijk maken. Ook kosten-batenanalyses van overheidsbeleid, zoals die van het CPB, gaan uit van de gedachte dat je voor- en nadelen tegen elkaar kunt afwegen.
On Liberty en het schadebeginsel
In On Liberty (1859) verdedigde Mill de vrijheid van het individu. Het centrale idee is het schadebeginsel: de overheid of de samenleving mag iemands vrijheid alleen beperken om schade aan anderen te voorkomen. Wat iemand met zichzelf doet, is zijn eigen zaak. Dat principe wordt nog steeds gebruikt in discussies over bijvoorbeeld roken, drugs en vrijheid van meningsuiting.
Economisch gezien sluit het aan bij het begrip externe effecten: als jouw handelen schade toebrengt aan anderen zonder dat je ervoor betaalt, is er een reden voor ingrijpen.
Gelijke rechten voor vrouwen
Samen met zijn vrouw Harriet Taylor Mill dacht hij na over de positie van vrouwen. In The Subjection of Women (1869) betoogde hij dat de ondergeschikte positie van vrouwen onrechtvaardig was en de samenleving bovendien talent kostte. Als parlementslid diende hij een voorstel in om vrouwen stemrecht te geven. Dat haalde het toen niet, maar het was een van de eerste pogingen in het Britse parlement.
De stationaire staat
Klassieke economen verwachtten dat de groei op den duur zou stoppen, omdat de opbrengst van grond en kapitaal afneemt. Voor velen was dat een somber vooruitzicht, zeker na Malthus. Mill zag het anders: een economie zonder groei, een stationaire staat, kon volgens hem juist ruimte geven voor cultuur, natuur en persoonlijke ontwikkeling, mits de bevolking niet te hard groeide en de welvaart eerlijk verdeeld was. Dat idee wordt nu opnieuw besproken in debatten over brede welvaart.
Begrippen om te onthouden
- Utilisme: goed is wat het meeste geluk voor de meeste mensen oplevert.
- Schadebeginsel: vrijheid mag alleen worden beperkt om schade aan anderen te voorkomen.
- Productie en verdeling: de eerste kent vaste grenzen, de tweede is een maatschappelijke keuze.
- Stationaire staat: een economie zonder groei.


