Economische begrippen

Thomas Malthus en de bevolkingswet uitgelegd

Achttiende-eeuwse werkplaats met werkbanken, koperdraad en bakjes met spelden, waar ambachtslieden naast elkaar werken

Thomas Robert Malthus (1766-1834) was een Engelse econoom en predikant die vooral bekend is om zijn bevolkingswet. In An Essay on the Principle of Population (1798) stelde hij dat de bevolking sneller kan groeien dan de voedselproductie. Volgens Malthus zou elke welvaartsstijging daarom vroeg of laat worden tenietgedaan door meer monden om te voeden. Zijn somberheid gaf de economie de bijnaam “de sombere wetenschap”. Achteraf kwam zijn voorspelling niet uit, maar zijn vraag blijft relevant.

In het kort

  • Malthus: de bevolking groeit meetkundig (2, 4, 8, 16), de voedselproductie hooguit rekenkundig (1, 2, 3, 4).
  • Daardoor zou de welvaart per persoon steeds terugvallen naar het bestaansminimum: de Malthusiaanse val.
  • Hij onderscheidde rem­men op de bevolkingsgroei: later trouwen en minder kinderen, of honger, ziekte en oorlog.
  • Technologische vooruitgang en dalende geboortecijfers maakten zijn voorspelling voor rijke landen ongedaan.
  • Zijn denken leeft door in discussies over grondstoffen, klimaat en duurzaamheid.

Wie was Thomas Malthus?

Malthus werd in 1766 geboren in het zuiden van Engeland. Hij studeerde in Cambridge en werd predikant in de Anglicaanse kerk. Later werd hij hoogleraar geschiedenis en politieke economie aan het opleidingscollege van de Oost-Indische Compagnie in Haileybury; hij wordt vaak genoemd als een van de eerste hoogleraren economie in Engeland. Hij was bevriend met David Ricardo, met wie hij veel van mening verschilde, onder meer over de graanwetten.

De bevolkingswet

De kern van Malthus’ redenering bestaat uit twee aannames. Ten eerste: mensen hebben voedsel nodig om te leven. Ten tweede: de neiging om kinderen te krijgen blijft ongeveer gelijk. Als niets de groei remt, kan een bevolking zich in een paar decennia verdubbelen, en daarna opnieuw. De landbouw kan volgens Malthus niet zo snel meegroeien: er is maar een beperkte hoeveelheid goede grond, en wie meer grond in gebruik neemt, komt op steeds slechtere grond terecht.

Rekenvoorbeeld

Stel dat de bevolking elke 25 jaar verdubbelt en de voedselproductie in dezelfde periode met een vaste hoeveelheid stijgt. Na 100 jaar is de bevolking 2 x 2 x 2 x 2 = 16 keer zo groot. De voedselproductie is in dat voorbeeld van 1 naar 5 gegaan. Per persoon is er dan nog maar 5/16, ongeveer een derde, van de oorspronkelijke hoeveelheid voedsel. Dat verschil tussen een exponentiële en een lineaire groei is de kern van zijn betoog. Zie ook rente op rente voor hoe exponentiële groei werkt.

De Malthusiaanse val

Uit de bevolkingswet volgt wat economen de Malthusiaanse val noemen. Stijgt de voedselproductie, bijvoorbeeld door een betere oogst, dan leven mensen tijdelijk beter. Ze krijgen meer kinderen en er sterven er minder. Na verloop van tijd is de bevolking zo gegroeid dat het extra voedsel per persoon weer op is. Het gemiddelde inkomen schommelt zo rond het bestaansminimum.

Malthus noemde twee soorten remmen op de bevolkingsgroei. Preventieve remmen verlagen het aantal geboorten, zoals later trouwen. Positieve remmen verhogen de sterfte: honger, ziekte en oorlog. Hij vond dat de armenzorg van zijn tijd het probleem verergerde, omdat die mensen zou aanmoedigen meer kinderen te krijgen. Dat standpunt was toen al omstreden.

Had Malthus gelijk?

Voor de eeuwen vóór hem past zijn beschrijving opvallend goed: lange tijd groeide de welvaart per persoon nauwelijks. Maar juist in zijn tijd begon dat te veranderen. Met de Industriële Revolutie en de verbeteringen in de landbouw groeide de productie veel sneller dan hij verwachtte. Nieuwe gewassen, kunstmest, machines en later veredeling zorgden ervoor dat de voedselproductie de bevolking ruim kon bijhouden.

Daarnaast gebeurde iets wat Malthus niet voorzag: toen landen rijker werden, daalde het aantal kinderen per gezin. Economen noemen dat de demografische transitie. In veel rijke landen ligt het geboortecijfer inmiddels onder het niveau dat nodig is om de bevolking op peil te houden, met vergrijzing als gevolg.

Waarom Malthus nog steeds wordt genoemd

Ook al kwam de voorspelling niet uit, de vraag die Malthus stelde is niet verdwenen: wat gebeurt er als een groeiende economie stuit op grenzen van natuurlijke hulpbronnen? Die vraag komt terug in discussies over grondstoffen, landbouwgrond, water en klimaat. Wie daarin waarschuwt dat groei niet eindeloos kan doorgaan, wordt soms “neo-Malthusiaans” genoemd. Tegenstanders wijzen erop dat technologische vooruitgang tot nu toe telkens nieuwe mogelijkheden opende.

Voor economieleerlingen is Malthus vooral een mooi voorbeeld van een model met duidelijke aannames, waarvan de uitkomst niet klopte omdat de werkelijkheid veranderde. Het verschil tussen productie en bevolking komt terug bij economische groei en bij het begrip arbeidsproductiviteit.

Begrippen om te onthouden

  • Bevolkingswet: de bevolking groeit meetkundig, de voedselproductie rekenkundig.
  • Malthusiaanse val: welvaartsstijging wordt opgeslokt door bevolkingsgroei.
  • Preventieve en positieve remmen: minder geboorten tegenover meer sterfte.
  • Demografische transitie: bij stijgende welvaart dalen eerst de sterfte en daarna de geboorten.

Meer economen uit de klassieke school: Adam Smith, John Stuart Mill en Jean-Baptiste Say.