Economische begrippen

Arnold Heertje: econoom, schrijver en criticus van het economieonderwijs

Rustig Haags kantoor uit het midden van de twintigste eeuw met houten bureaus, papieren registers en een mechanische rekenmachine

Arnold Heertje (1934-2020) was een Nederlandse econoom die als hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam en als schrijver van schoolboeken generaties scholieren en studenten economie leerde. Zijn naam is verbonden aan de lesmethode De Kern van de Economie, waarvan de website lange tijd op dit domein stond. Heertje wilde economie uitleggen als een manier van denken over schaarste en keuzes, niet als een verzameling rekenregels. Hij was daarnaast een scherp criticus van het Nederlandse economieonderwijs en schreef columns en boeken voor een breed publiek.

In het kort

  • Heertje was hoogleraar economie aan de Universiteit van Amsterdam.
  • Zijn lesmethoden, waaronder De Kern van de Economie, werden op veel middelbare scholen gebruikt.
  • Kern van zijn aanpak: economie gaat over schaarste en het maken van keuzes.
  • Hij had felle kritiek op examens en lesprogramma’s die volgens hem het economisch denken verwaarloosden.
  • Hij vroeg ook aandacht voor zaken die niet in het bbp zitten, zoals natuur, landschap en rust.

Wie was Arnold Heertje?

Heertje werd in 1934 geboren in Breda. Hij studeerde economie in Amsterdam en werd later hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam. Naast zijn wetenschappelijke werk schreef hij lesboeken, populaire boeken en columns, en gaf hij veel lezingen. Daardoor werd hij een van de bekendste economen van Nederland, ook buiten de universiteit. Hij overleed in 2020.

Economie als manier van denken

Centraal in het werk van Heertje staat het idee dat economie overal over gaat waar mensen moeten kiezen omdat middelen schaars zijn. Dat geldt voor geld, maar net zo goed voor tijd, ruimte en aandacht. Wie iets kiest, laat iets anders liggen: de opportuniteitskosten. In zijn ogen was het belangrijk dat leerlingen leerden redeneren over zulke afwegingen, in plaats van formules uit hun hoofd te leren.

Die benadering paste bij een bredere opvatting van economie. Heertje benadrukte dat het bbp niet alles meet wat mensen belangrijk vinden. Rust, schone lucht en een mooi landschap zijn ook schaars en hebben ook waarde, ook al hangt er geen prijskaartje aan. Daarmee liep hij vooruit op het huidige debat over brede welvaart en externe effecten.

De Kern van de Economie

Heertje schreef samen met andere auteurs lesmethoden voor de havo en het vwo. De Kern van de Economie was er daar een van. De methode werkte vanuit vaste begrippen en denkstappen en koppelde die aan actuele onderwerpen. Op de bijbehorende website konden leerlingen begrippen opzoeken, oefenen en meer lezen over bekende economen, zoals Adam Smith, John Maynard Keynes en Jan Tinbergen.

Deze site staat los van de oude methode en de uitgever, maar wil wel hetzelfde doen: economische begrippen helder uitleggen. Begin bijvoorbeeld bij de begrippenlijst of bij vraag en aanbod.

Kritiek op het economieonderwijs

Heertje stond bekend om zijn felle kritiek op veranderingen in het economieonderwijs en op centrale examens. Hij vond dat examens te vaak draaiden om het invullen van rekensommen en het herkennen van trucjes, en te weinig om echt economisch redeneren. Ook vernieuwingen in het lesprogramma, waarbij economie werd opgeknipt in contexten en thema’s, beoordeelde hij kritisch. Hij schreef daarover columns en opiniestukken en liet geen gelegenheid voorbij gaan om fouten in examens aan te wijzen.

Niet iedereen was het met hem eens: anderen vonden de vernieuwingen juist nodig om economie dichter bij de leefwereld van leerlingen te brengen. Maar over één ding waren voor- en tegenstanders het eens: Heertje zorgde ervoor dat er over economieonderwijs werd gediscussieerd.

Waarom Heertje nog steeds relevant is

  • Hij liet zien dat economie een manier van denken is die je overal kunt toepassen.
  • Hij vroeg aandacht voor wat niet in het bbp zit, lang voordat brede welvaart een beleidsbegrip werd.
  • Hij hield vol dat leerlingen moeten leren redeneren, niet alleen rekenen.

Wil je verder met de basis? Lees wat het bbp is, micro- en macro-economie en nominaal en reëel.